برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»
«
»
  • 1
  • 2
ROKNEWSPAGER ERROR: File not found: images/عکس_کتاب_0011.jpg
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»

قرآن شفا خانه است اگر ... - بررسی سندی احادیث دربارة فواید خواندن برخی سوره‌های قرآن

نویسنده وپژوهشگر:‌ حسین زمان‌پور کیاسری

قرآن، به وجود فواید بسیار خود برای انسان‌ها تصریح دارد؛ فوایدی مانند هدایت انسان‌ها، شفای جان‌ها و... که به روح و کمال انسان مربوط می‌شود. فراتر از این، برخی از علما و مفسران فواید مادی و محسوس‌تری برای سوره‌های قرآن و حتی برخی آیات قرآن ذکر کرده‌اند که جای بررسی و بحث پیرامون آن وجود دارد.

این نوشتار نخست به ذکر فواید کلی اشاره می‌کند که خود قرآن هم به آن اشاره دارد و سند آن را برمی‌رسد، سپس به فوایدی از سوره‌های قرآن اشاره می‌کند که این کتاب‌ها برشمرده‌اند و صحت و سقم سندی روایات مربوط به آن را بررسی می‌کند.

فواید کلی قرآن و بحث روایی

برخی آیات قرآن به فوایدی اشاره دارند که به سوره یا آیه‌ای خاص از قرآن منحصر نمی‌شود، همانند شفابخشی، هدایت‌گری و فراگیری رحمت آن.(1) علما و مفسران همة این فواید را تأیید کرده‌اند و احادیث بسیاری از ائمه (علیهم السلام) ذیل این آیات آمده که به تفسیر این دست فواید یا تأیید ظاهر این آیات پرداخته است.

اکثر این احادیث از حیث سند صحیح و در کتب معتبر روایی همچون «کافی» نقل شده‌اند. دو نمونه از این احادیث عبارت است از:

1. «کلینی عن علی بن ابراهیم عن أبیه عن النوفلی عن السکونی عن أبی عبدالله عن آبائه قال شکی رجل إلی النبی (صلّی الله علیه و آله) وجعاً فی صدره فقال استشف بالقرآن فإنّ الله یقول "و شفاء لما فی الصدور".»(2)

2. «مسعدة بن صدقة عن أبی عبدالله: إنّما الشفاء فی علم القرآن لقوله ما هو شفاء و رحمة للمؤمنین لاهله لاشک فیه و لامریة و أهل ائمة الهدی.»(3)

خواص سوره‌های قرآن

برخی کتاب‌های تفسیری همچون «مجمع‌البیان» و «نورالثقلین» در ابتدای هر سوره، فوایدی برای آن سوره نقل کرده‌اند. در برخی از سوره‌ها نیز فوایدی ذکر شده که همان فواید کلی قرآن است، همانند «استشفاء» در کتاب «مجربات الامامیه». نویسنده بخش عمده‌ای از این فواید را گرد آورده است و در کنار هر سوره به فواید آن اشاره کرده است. در زیر، فواید ذکر شده را به شکل کوتاه دسته‌بندی می‌کنیم و بعد از نقل آن به بررسی احادیث مربوط می‌پردازیم:

1. سوره‌هایی که برای آنها فواید اخروی ذکر کرده‌اند، مثل بخشش گناهان. در اکثر سوره‌های قرآن چنین فوایدی به چشم می‌خورد، همانند سورة «الرحمن» و «کافرون»؛(4)

2. سوره‌هایی که برای آنها فواید معنوی و روحانی برشمرده‌اند، مثل روح ایمان و صفای نفس که برای خواندن سورة «فاتحه» و «یس» نقل کرده‌اند؛(5)

3. سوره‌هایی که دردها و امراض را برطرف می‌کنند؛ دردهایی که دو دسته‌اند:

یکم. دردهای روحی مثل از بین رفتن وسواس با خواندن «معوذتین»؛

دوم. دردهای جسمی مثل درد چشم که با خواندن سورة «اخلاص» از بین می‌رود؛(6)

4. سوره‌هایی که خواندنش بر نعمت‌ها و مواهب می‌افزاید، مانند به دست آوردن عزت و شرف، پاسخ گفتن به خواستگاری و رونق گرفتن کسب و کار که با خواندن سورة «طه» و «حجر» حاصل می‌شود؛(7)

5. سوره‌هایی که گرفتاری را برطرف می‌کنند، مثل فقر و بلا که با خواندن سورة «صافات» و «واقعه» به آن می‌رسند؛(8)

6. سوره‌هایی که از بروز مشکلی در زندگی جلوگیری می‌کنند، مثل دزدی و آتش‌سوزی که با خواندن سوره‌هایی مثل «توبه» حاصل می‌شود؛(9)

البته سوره‌هایی از قرآن هستند که برای آنها چند فایده ذکر شده است، مثل سورة «فاتحه» و «یس» که به یکی از این دسته‌ها تنها نمی‌گنجند.

بررسی سندی روایات

اکثر این روایات از کتاب «مجمع‌البیان» طبرسی نقل شده است که راوی بیشتر این احادیث ابی بن کعب است. این احادیث با چند طریق مختلف از اهل سنت از او، نقل شده است. این روایات از ائمه (علیهم السلام) و طریق شیعه، اما به سند حدیثی منتسب به اهل سنت نقل شده که بدین صورت برای ما اعتبار ندارند.

برخی از احادیث هم از ابن عباس نقل شده که در مورد او علاوه بر اشکال ابی بن کعب باید گفت: ابن عباس در هنگام وفات پیامبر (صلّی الله علیه و آله) ده یا یازده ساله بوده و احتمال اینکه او با واسطه از پیامبر (صلّی الله علیه و آله) نقل کرده باشد بسیار است. استاد نگارنده این مقاله فقیه معاصر، رجالی مدقق آیت‌الله مددی در درس خارج این اشکال را مطرح کرده است.

اما احادیثی که از مصادر شیعه و ائمة ما در این مورد ذکر شده و در کتب معتبری چون «کافی» آمده بسیار کم است و دربارة سوره‌های محدودی چون «فاتحه» وارد شده است. به دو نمونه از این احادیث اشاره می‌شود:

  1. «علی بن ابراهیم از پدرش از ابن ابی‌عمیر از معاویة بن عمار از ابو‌عبدالله: اگر بر میتی هفتاد بار سورة "حمد" خواندند و زنده شد تعجب نکنید.»(10)
  2. «ابو‌بصیر از امام صادق (علیه السلام): سورة واقعه فقر را از بین می‌برد.»(11)

 

نتیجه

چنان‌که روایات رسیده در احکام اسلامی به بررسی سندی نیاز دارد باید احادیث تفسیری و تربیتی هم با دقت‌های حدیثی و بررسی‌ سندی ملاحظه شوند تا با قاطعیت به واسطة آن به بیان حکم یا نکته پرداخت.

فواید سوره‌های قرآن به تفصیلی که در احادیث عامه و در پی آن در کتاب‌های تفسیری چون «مجمع‌البیان» و «نورالثقلین» آمده مورد قبول نیست و اثبات چنین چیزی برای تک تک سوره‌ها مشکل است. البته برخی احادیث معتبر، به وجود فوایدی برای چند سورة خاص اشاره کرده‌اند.

گفتنی است توجیهاتی که برخی از مفسران برای این دست فواید یاد شده در احادیث عامه برشمرده‌اند(12) مانند اینکه این فواید در صورت عمل به این سوره‌ها نصیب انسان می‌شود اولاً خلاف ظاهر احادیث است که تأثیر را بر تلاوت سوره‌ها منوط می‌داند و ثانیاً در صورتی صحیح است که حدیث را ثابت بدانیم، در حالی که چنان‌که گذشت این احادیث عموماً از مصادر عامه نقل شده‌اند و قابل استناد نیستند.

 

منابع

1. «يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنين» (یونس، آیة57)؛ « وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنين» (اسراء، آیة82)؛ «ءَ أَعْجَمِيٌّ وَ عَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذينَ آمَنُوا هُدىً وَ شِفاءٌ»، (فصلت، آیة44).

2. نورالثقلین، ج2، ص308.

3. همان، ج3، ص213.

4. شیخ صدوق، ثواب الاعمال. (به نقل از: نور الثقلین، ذیل سورة «کافرون»)

5. همان، ذیل سوره‌های ذکر شده.

6. محمد حسین مغنیه، مجربات الامامیه.

7. همان.

8. همان.

9. همان.

10. کافی. (به نقل از: نور الثقلین، ذیل سورة «حمد»)

11. نورالثقلین، ذیل سورة «واقعه».

12. «تفسیر نمونه»، ذیل سورة «حمد» و... .