برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»
«
»
  • 1
  • 2
ROKNEWSPAGER ERROR: File not found: images/عکس_کتاب_0011.jpg
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»

شیوة سؤال داخلی در بیان تفسیر - تبلیغ تفسیر محور(2)

 

محقق: حمید جلالی طلبه سطح عالی حوزه علمیه قم

برای انتقال صحیح پیام، تنها محتوا نیست که باید از غنای کافی برخوردار باشد، بلکه روش ارائة محتوا نیز در استقبال مخاطب از آن موثر است. همان‌طور که تنها مواد اولیة مرغوب برای جلب نظر میهمانان کافی نیست و باید شیوة ترکیب و چینش و تزیین غذا را نیز برای به اشتها آوردن میهمانان در نظر آورد.

در عرضة معارف ناب اسلامی نیز روش‌ها، اهمیت ویژه‌ای دارند. در تبلیغ و ارائة محتوای تبلیغی آنچه اهمیتی دوچندان می‌یابد، انتخاب روش صحیح و مورد نیاز مخاطب است. از همین روست که خطبا همان‌گونه که برای برگرفتن توشه از معارف دین تلاش می‌کنند، باید برای شناسایی روش‌های نو و تأثیرگذار در تبلیغ نیز زمانی را اختصاص دهند و کوشش کنند.

قرآن کریم در این زمینه نیز بهترین منبع برای جویندگان و بهترین الهام‌بخش برای طالبان است. این آخرین معجزة جاویدان خداوند، برای تأثیرگذاری پیام جاویدان خود از بهترین روش‌ها و مطلوب‌ترین ایده‌ها با توجه به گستره مخاطبان خود استفاده کرده است.

روش پرسش و پاسخ یا روش سؤالی از روش‌هایی است که در قرآن کریم برای ارائة معارف به مخاطبان به کار می‌آید. این روش به دو روش سؤال داخلی و خارجی تقسیم می‌شود که این نوشتار تنها به بخش اول می‌پردازد.

در روش سؤال داخلی به پاسخ پرسش‌هایی پرداخته می‌شود که از درون آیه در ذهن مخاطب ایجاد می‌شود، یا به عبارت دیگر بیان تفسیر به همراه ایجاد سؤال از داخل آیه در ذهن مخاطب. این روش از روش‌های پرکاربرد در قرآن است و از میان تمامی آیات قرآن نیز می‌توان حدود یک هزار آیه را یافت که مشتمل بر سؤال است. شاید دلیل استفادة گسترده از این روش در قرآن کریم را بتوان در تأثیرگذاری بالای آن جست. مطرح کردن یک پرسش ذهن‌ها را درگیر یافتن پاسخی برای آن می‌کند و وقتی که افراد آمادة شنیدن جواب شدند، آن را با دقت بیشتری درمی‌یابند و برای مدت بیشتری نیز در ذهن خود نگاه می‌دارند.

البته اسلوب و شیوة این پرسش‌ها یا ادواتی که برای پرسش به کار رفته است با توجه به مضمون سؤال و حال مخاطب متغیر و متفاوت است.

بیش از 450 سؤال از سؤالات قرآن با همزة استفهام به کار رفته است، مانند آیة شش در سورة بقره، آیة 74 در سورة مائده و آیة دو در سورة عنکبوت. حدود صد آیه هم با «هل» استفهام، سؤال خود را مطرح کرده است، از جمله آیة یک سورة دهر، آیة پانزده سورة نازعات، آیة شصت سورة الرحمن و آیة 24 سورة ذاریات. «کیف» نیز در 83 آیة قرآن برای طرح سؤال به کار رفته است، مانند آیة 28 سورة بقره، آیة 86 سورة آل عمران و آیة 11 سورة انعام.

در این روش ابتدا آیه‌ای از قرآن برای مخاطبان خوانده می‌شود و از این آیه، پرسش یا پرسش‌هایی مطابق با نتیجة نهایی که در نظر است از طرح آیه گرفته شود، مطرح می‌گردد. سپس با درگیر کردن ذهن مخاطبان برای یافتن پاسخ، جواب‌های آنان را دریافت و جمع‌بندی می‌کنیم. در میانة دریافت پاسخ‌ها نیز می‌توان با راهنمایی‌هایی، جواب‌های مخاطبان را در مسیر مورد نظر هدایت کرد. در مرحلة پایانی با جمع‌بندی جواب‌ها و یکی کردن آنها، جواب نهایی و کامل را با استفاده از آیة شریفه مطرح می‌کنیم و بحث را به پایان می‌بریم.

این روش در مورد هر موضوع دیگری نیز اجرایی است. ویژگی مهم این روش را می‌توان فراگیری و امکان استفاده از آن برای همة سطوح و مخاطبان دانست. اما برای بیشتر روشن شدن این روش به بیان نمونه‌هایی از پرسش‌های قابل طرح در هر آیه اشاره می‌کنیم:

الف) پرسش از حروف آیه: هر حرف و علامتی از قرآن کریم با نظمی دقیق و پیچیده در محل خود قرار گرفته و دارای معنایی است که آن را افاده می‌کند. برای مثال، «لام» در آیة «الحمدلله» برای اختصاص آمده است، یعنی همة ستایش‌ها مخصوص خداوند است ولی با خداوند شریک نیست. از همین معنا می‌توان پرسشی را مطرح و بحثی عمیق در توحید ربوبی ارائه کرد.

ب) پرسش از کلمات آیه: بسیاری از کلمات می‌تواند منشأ پرسش و سرآغاز بحثی تفسیری برای مخاطبان قرار گیرد. برای کلمة «الرحمن» در آیة «الرّحمن علّم القرآن» نشان‌دهندة این است که قرآن جزو رحمت عام الهی و برای همة مردم مفید است. از این آیه استفاده می‌شود که خود قرآن جلوه‌ای از رحمت عام خداوند است، علاوه بر اینکه استفاده از تعلیم باید بر اساس محبت باشد.

ج) سؤال از جملات آیه: «ألا بذکرالله تطمئن القلوب» یعنی آگاه باشید همة دل‌ها فقط و فقط با ذکر و یاد خدا آرام می‌گیرد. اکنون باید دید مراد از آرام گرفتن همة دل‌ها با یاد خدا چیست؟ یعنی واقعاً پول و ثروت، صحت و سلامتی و مقام و ریاست آرامش نمی‌آورد؟ پس مقصود از این آیه چیست؟ با ارائة همین سؤالات می‌توان با استفاده از مخاطبان و نیز نظرات مفسران ذیل آیة شریفه بحثی مفصل در باب عوامل نگرانی و اضطراب و رفع آنها با یاد خدا را ارائه نمود:

د) ایجاد سؤال از نکات فنی و ادبی آیات: شاید این نوع سؤالات در نظر اول برای مخاطبان با سطح معلومات کم خیلی کارایی نداشته باشد، اما نتایج بحث اگر به درستی سامان یابد، لطافت‌های ادبی و معنوی قرآن را برای همة مخاطبان روشن می‌نماید. مثلاً توضیح قاعدة «تقدیم ما حقّه التأخیر یفید الحصر» در تطبیق با آیة «إیاک نعبد».

در نتیجه، روش پرسش داخلی از پرکاربردترین روش‌های مورد استفاده در قرآن است که همین مسئله نشان‌دهندة کارایی بالای آن برای مخاطبان است. موفقیت استفاده از این روش به تجربه نیز در بسیاری از فعالیت‌های تبلیغی مشاهده شده است. این روش به ویژه به دلیل فعال‌سازی و ایجاد مشارکت در جمع می‌تواند برای گروه‌های سنی مختلف ایجاد انگیزه و جاذبه در توجه به موضوع بحث و استفاده از آن را داشته باشد. البته استفاده از پرسش‌های صحیح و انتخاب دقیق آنها از خلال آیات یا موضوعات نیز امری است که مبلغان باید خود با تأمل، شناخت سطح و نیازهای مخاطب و نیز تجربه بدان دست یابند.

 

* برگرفته از جزوة «قالب‌های بیان تفسیر»، استاد کلباسی.