برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»
«
»
  • 1
  • 2
ROKNEWSPAGER ERROR: File not found: images/عکس_کتاب_0011.jpg
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»

بیان - تبیان تفسیر

محمد احمدی فیروزجایی

مقدمه

طلبه‌ای که کار و زندگی‌اش را تبلیغ دین قرار داده است به چند علم ابزاری نیاز دارد؛ دانش‌هایی که از یک سو هم بر انبان علم یک مبلغ برای پاسخ به مسائل و مشکلات دینی مخاطبانش مورد نیاز است و از دیگر سو منبعی باشد برای وعظ و خطابه.

علم تفسیر علمی کارآمد برای مبلغ است؛ هم شامل بحث‌هایی برای پاسخ به سؤالات و شبهات مخاطبان است و هم منبعی مناسب برای خطابه. به ویژه با توجه به این امر که قرآن و معارف آن در دسترس همگان قرار دارد و ارائة مباحث آن موجب رجوع مخاطب به این متن مقدس می‌گردد.

تعریف تفسیر

«تفسیر» در لغت به معنای برگرفتن نقاب از چهره و ظاهر كردن و تبیین معناست و در اصطلاح تفسیر به معنای روشن كردن و پرده‌برداری از چهره یا كلامی است كه بر اساس قانون محاوره و فرهنگ مفاهمه ایراد شده باشد و معنای آن آشكار و واضح نباشد. پس لفظی كه معنای آن بدیهی است به تفسیر ‌نیاز ندارد.

تاریخچة تفسیر

بی‌گمان زایش تفسیر را می‌توان همزمان با اولین نزول وحی دانست و شخص پیامبر اکرم(صلّی‌الله علیه و آله) نخستین مفسر کلام وحی است. سیوطی در کتاب الاتقان 248 مورد از تفاسیر منقول پیامبر(صلّی‌الله علیه و آله) را گرد آورده که به ترتیب از سورة بقره تا پایان قرآن، برخی از آیات نزد آن حضرت تفسیر شده است. حضرت علی(علیه‌السلام) نیز به‌حق بزرگ‌ترین مفسر کلام وحی پس از رسول خدا(صلّی‌الله علیه و آله) بوده است. مقام تفسیری علی(علیه‌السلام) و جایگاه بلند او در این دانش، بسی ارجمند است. وی نخستین کسی به شمار می‌رود که به امر رسول خدا(صلّی‌الله علیه و آله) به جمع‏آوری قرآن و پس از وی به تفسیر آن پرداخته است. ابن عباس، ابن مسعود و ابی ابن کعب نیز از دیگر مفسران عصر نزول قرآن بودند. البته برخلاف نظر برخی اهل سنت نمی‌توان هر آنچه را از صحابه در تفسیر رسیده منسوب به پیامبر(صلّی‌الله علیه و آله) دانست.

تألیف تفسیر

بر طبق طبقه‌بندی مفسران اهل سنت تا طبقة سوم، بیشتر تفسیرها بر این روش بود که گاهى آنچه از پيغمبر اكرم(صلّی‌الله علیه و آله) در معانى آيات قرآنى شنيده بودند در شكل روايت مسند نقل مي‌كردند و از طبقة چهارم تألیف تفسیر به وجود آمد که ابن جریر طبری و تفسیر معروفش در این طبقه جای می‌گیرند. در طبقة ششم مفسرانى هستند كه پس از پيدايش علوم مختلف و نضج آنها در اسلام به وجود آمدند و متخصصان هر علم از راه فن مخصوص خود به تفسير پرداختند، مانند زمخشری در نحو یا فخر رازی در کلام.

علامه طباطبایی در مورد این طبقه می‌گوید: خدمت اين طبقه به عالم تفسير، اين شد كه فن تفسير را از حالت جمود و ركودى كه در طبقات پنج‌گانه قبلى داشت ‏بيرون آورده، وارد مرحله بحث و نظر نمودند، اگر چه كسي كه با نظر انصاف نگاه كند خواهد ديد كه در اغلب بحث‌هاى تفسيرى اين طبقة نظريات علمى به قرآن تحميل شده و خود آيات قرآنى از مضامين خودشان استنطاق نشده‏اند.

اما طبقات تفسیری در میان شیعیان به صورت دیگری است و از طبقة دوم تأليفات اولى تفسير مانند فرات ابن ابراهيم و ابوحمزه ثمالى و عياشى و على بن ابراهيم قمى و نعمانى صاحب تفسير پدید آمد. تفاسیر تخصصی شیعه از طبقة سوم و با آثاری از سید رضی در تفسیر ادبی و شیخ طوسی در تفسیر کلامی شکل یافت.

روش‌های تفسیری

روش تفسیری به دو معناست:.یکی به معنای گرایش تفسیری و دیگری به معنای قواعد و ضوابط تفسیری.

منظور از گرایش تفسیری، گرایش‌ها، دیدگاه‌ها و سلیقه‌های خاصی است که مفسران در کار تفسیری خود داشته‌اند، مانند گرایش‌های تفسیری علمی، فلسفی، عرفانی و حدیثی. برای مثال در گرایش حدیثی محض، مفسر فقط روایات مربوط به آیه را گرد می‌آورد، مانند تفسیر نورالثقلین یا در گرایش ادبی، مانند تفسیر الکشاف زمخشری ، مفسر به جنبه‌های ادبی آیات توجه کرده و در باب لغت، اعراب و فصاحت و بلاغت فراوان سخن گفته است.

منظور از قواعد تفسیری هم قواعد و ضوابطی است که مفسر در روش مقبول خود به کار می‌گیرد، مانند روشی که بحرانی در تفسیر البرهان در مراجعه به روایات داشته است.

ارائة مباحث تفسیری نیز به دو صورت ترتیبی و موضوعی انجام می‌پذیرد. گاهی تفسیر را به ترتیب آیات و سوره‌های قرآن تفسیر می‌كنند، مانند تفسیر المیزان، نوشتة علامه طباطبایی، تفسیر نمونه، نوشتة آیة‌الله مكارم شیرازی و دیگران، تفسیر تسنیم، آیةالله جوادی آملی و... .

گاهی هم قرآن به صورت موضوعی تفسیر می‌شود، مثل تفسیر پیام قرآن، آیةالله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن، آیةالله جوادی آملی و ...

اهمیت تفسیر

اگر ارزش هر علمي را به موضوع آن وابسته بدانيم، به يقين علم تفسير كه موضوع آن كلام خداست، از ارزشمندترين علوم است. ارزش هر علمي به دلیل ارزش موضوع آن علم است، مانند علم طبّ و پزشكي كه در جهت حفظ و سلامتي جسم آدمي است و همين‏طور ديگر علوم... ارزش علم تفسير، قطعاً بالاتر از ديگر علوم است؛ زيرا موضوع آن، «كلام خدا» است كه جنبة هدايت آدمي را بر عهده دارد.

متن قرآن کریم در طول قرن‌ها به مدد اهتمام کامل مسلمانان و تواتر بی‌نظیر آن در انتقال نسل به نسل مصون مانده و در دسترس است، اما گسترة وسیع تفاسیر مختلفی که بر این متن مقدس نگاشته شده است و از تفاسیر ادبی و عرفانی تا تفاسیر مادی‌گرایانه را در بر می‌گیرد، ضمن نشان دادن اهمیت این متن مقدس، اهمیت علم تفسیر را نیز می‌نمایاند که حتی گروه‌های خارج از اسلام نیز تفسیر آیات قرآن را مستمسکی برای خود قرار داده‌اند.

نویسندة کتاب اعجاز قرآن می‌نویسد: از آغاز تاریخ تا به حال در همة تاریخ عالم کتابی شناخته نشده است که به اندازة قرآن با نزدیک به آن شرح و تفسیر بر آن نگاشته یا تألیف و تصنیف درباره‏اش شده باشد.

تفسیر به رأی

گفتنی است روایات متعددی از تفسیر به رأی نکوهش کرده‌اند، مانند روایت «من فسّر القرآن برأیه فقد افتری علی الله الکذب». منظور از تفسیر به رأی آن است که مفسر بی‌توجه به قواعد محاوره و ادبیات عرب و قراین کلام و صرفاً بر اساس دیدگاه‌های شخصی و غیر مستند خود قرآن را تفسیر کند یا آنکه پیش از مراجعه به قرآن دیدگاهی را برگزیند، سپس آن را بر آیه تحمیل کند.

تفسیر به رأی از ملاحظات مهم در باب تفسیر قرآن و از لغزش‌گاه‌های مهم در این باب است و البته نمی‌توان به علت احتراز از تفسیر به رأی منکر تفسیر قرآن شد.

مخاطب‌شناسی در تفسیر

مخاطب‌شناسی و «خاطب الناس علی قدر عقولهم» از مسائل مهم در خطابه و همچنین تفسیر کردن است. همچنان‌که مؤلفان تفاسیر مختلف، مخاطبان خاصی را در نظر دارند و کتاب تفسیری خود را با توجه به سطح دانش آن مخاطبان به نگارش در می‌آورند، در بیان تفسیر نیز جامعة هدف و میزان اطلاعات آنها باید سنجیده شود و به مقتضای آن از تفاسیر مختلف بهره برد.

برای مثال گرچه به نظر بسیاری تفسیر المیزان از بهترین تفاسیر عصر حاضر است، وسعت مباحث همراه با تیزبینی و موشکافی‌های علامه طباطبایی و ارائة بحث‌های دقیق علمی در آن ارائة آن را برای مخاطب عامی دشوار کرده است. در این حالت یا می‌بایست مفاهیم بلند و تخصصی موجود در این تفسیر ساده‌سازی شود یا آنکه تفاسیری را به کار برند که متناسب با سطح دانش آن دست مخاطبان است.

در تنظیم نوشتار فوق از منابع ذیل استفاده شده است:

-         آیت‌الله مصباح یزدی، قرآن شناسی؛

-         علامه طباطبایی، قرآن در اسلام؛

-         مجلة درس‌هایی از مکتب اسلام؛

-         مجلة اندیشة حوزه؛