برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»
«
»
  • 1
  • 2
ROKNEWSPAGER ERROR: File not found: images/عکس_کتاب_0011.jpg
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»

گنجینه‌های انبیاء یا... - نگاهی کوتاه به فلسفه

 

محقق: محمد احمدی فیروزجایی طلبه سطح سه حوزه علمیه قم

علوم حوزوی به دو دستة نقلی و عقلی تقسیم می‌شوند. غالباً خواندن علوم نقلی چندان استدلال نمی‌طلبد و به حکم قاعدة «صرفیون چنین کردند ما نیز چنین می‌کنیم» خوانده می‌شوند، اما علوم عقلی چندان بر این مسیر نمی‌رود. چه بسا طلبه‌هایی که به تبلیغ می‌روند بارها از خود می‌پرسند که مگر قرار است بالای منبر برای مردم فلسفه بگویند. در این نوشتار از چیستی و نیاز به علوم عقلی و مصداق کامل آن یعنی فلسفه سخن می‌گوییم و از ضرورت آن برای برای طلبة مبلغ.

چیستی فلسفه

واژة فلسفه بنابر نقل شهید مطهری مصدر جعلی عربی از کلمة «فیلوسوفیا»ست. فیلوسوفیا به معنای دوست‌داری دانایی بوده و افلاطون استادش سقراط را «فیلوسوفوس» یعنی دوستدار دانایی معرفی می‌کند. «فیلوسوف» را می‌توان در مقابل «سوفیست»به کار برد. سوفیست‌ها دانشمندانی بودند که به تدریج بنابر ماهیت کارشان به «مغالطه کار» تبدیل شدند.

شهید مطهری معتقد است مسلمانان پس از تصرف در این کلمه، آن را در مطلق دانش عقلی و در مقابل دانش‌هایی چون لغت، صرف، نحو، تفسیر، فقه و اصول که دانش‌هایی نقلی بودند، به کار می‌بردند و چون معنای عامی داشت، فیلسوف را کسی می‌گفتند که به همة علوم عقلی زمان خودش مسلط بود.

فلسفه در تقسیم اولیه به دو بخش نظری و عملی تقسیم می‌شود که فلسفة نظری دارای سه بخش الهیات یا فلسفة علیا، ریاضیات یا فلسفة وسطی و طبیعیات یا فلسفة سفلی است و فلسفة عملی هم بخش‌هایی چون اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدن را شامل می‌شود. فلسفة علیا یا الهیات هم دو فن دارد که عبارت از امور عامه یا الهیات به معنای اعم و الهیات به معنای اخص و.... با وجود این تقسیم‌بندی‌ها ادعا می‌شد فیلسوف جامع علوم عقلی زمان خودش است.

موضوع فلسفه وجود است و فلسفه موجودات را از آن حیث که وجود دارند، بررسی می‌کند.

تاریخ فلسفه و اندیشمندان آن

بنا به تعریفی که از فلسفه گذشت آغاز فلسفه در اسلام را باید وارداتی دانست. نخستین کندوکاوهای فلسفی با ترجمة آثار فلاسفة یونان در اسلام آغاز شد. الکندی که اولین فیلسوف مسلمان به حساب می‌آید خود در زمرة بزرگ‌ترین مترجمان بود.

آیت‌الله مصباح یزدی نبودن زبان مشترک و اصطلاحات مورد اتفاق بین مترجمان و اختلاف در بنیادهای فلسفی شرق و غرب را موجب دشواری کار آموزش فلسفه در آغاز امر می‌داند. اما با کوشش‌های نوابغی چون فارابی و بوعلی سینا یک نظام فلسفی شکل گرفت که در طول ادوار همراه با انتقاد افرادی چون فخر رازی و با ورود دانشمندانی چون خواجه نصیر و علامه دوانی و شیخ بهایی و... بر غنای آن افزوده شد تا اینکه ملاصدرا آن را به اوج رساند.

روش‌ها و مکاتب فلسفی

بدون در نظر گرفتن روش‌های فکری چون تصوف، عرفان و کلام، سه روش ویژة فلسفی در تاریخ فلسفة اسلامی وجود دارد:

یکم. روش بحث فلسفی مشایی: بسیاری از فلاسفه پیرو این روش بودند، از الکندی تا ابن سینا و میرداماد. این روش بر استدلال و برهان عقلی تکیه دارد و نمایندة آن ابن سیناست؛

دوم. روش بحث اشراق: این روش پیروان به نسبت کمتری دارد و چهرة شاخص آن شیخ اشراق سهروردی است. در این روش بر استدلال عقلی و مجاهده و تصفیة نفس با هم تأکید شده و معتقدند می‌توان تنها با استدلال‌های عقلی حقایق جهان را کشف کرد؛

سوم. روش بحث حکمت متعالیه: این مکتب که ملاصدرای شیرازی آن را بنیان نهاد از لحاظ روش شبیه مکتب اشراق است، یعنی به استدلال‌های عقلی و کشف و شهود هر دو پایبند است اما در اصول و استنتاج‌ها متفاوت است. ملاصدرا فلسفه‌های غیر از حکمت متعالیه را فلسفة عامیه یا متعارفه می‌نامید.

جدال‌های فلسفه

از دیرباز انتقادها و دفاع‌های بسیاری دربارة فلسفه صورت پذیرفته است. از نخستین جدال‌ها در زمینة فلسفه کتاب «تهافت‌الفلاسفه» بود. این کتاب که به قلم امام غزالی نوشته شد کتابی است در رد فلاسفة یونان و اسلام، به‌خصوص فارابی و ابن سینا و به زبان عربی. تهافت‌الفلاسفه را تناقض‌گویی فیلسوفان نیز می‌گویند. مؤلف در این کتاب با انگیزه‌های اعتقادی، به شدت از فلاسفه انتقاد کرده و آنها را به زعم خودش، سرزنش کرده است و در چندین مورد تناقضات اقوال فلاسفه را روشن و بعضی از آنها را مستلزم کفر شمرده است. در دفاع از فلسفه و در پاسخ به غزالی هم ابن رشد اندلسی کتاب «تهافت‌التهافت» را نوشت.

مکتب تفکیک هم که در حدود سال 1340 شمسی در مشهد پایه‌گذاری شد بر تفکیک آموزه‌های فلسفی از روش‌های دین‌شناسی تأکید دارد. این مکتب که به مکتب مشهد هم شهرت دارد، در مقابل تفکر فلسفی، بر تفکر بر مبنای قرآن و حدیث تأکید می‌کند.

تأکید بر این نکته نیز ضروری است که مخالفت با فلسفه همگام با طرفداری از آن رو به فزونی نهاده و هنوز هم مکتبی فکری و زنده است و همان‌طور که می‌توان چهره‌های شاخصی را در فلسفة اسلامی یافت، می‌توان بزرگانی از حوزه را نام برد که با خواندن فلسفه مخالفت می‌ورزند. ناگفته نماند که نباید مخالفت با فلسفه را مخالفت با تعقل و عقلانیت انگاشت. مخالفان فلسفه بر این باورند که عقلانیت شیعه از آغاز ورود فلسفة یونان به عالم اسلام در برابر آن صف آراست و از عقاید برهانی وحی در برابر مطالب شبه عقلانی فلسفه دفاع کرد. در خط مقدم این دفاع، خود اهل بیت(علیهم السلام) قرار داشتند که با تبیین برهانی عقاید به ويژه در عرصة توحید و معرفت الله، مرز بین معارف برهانی وحی را با مبانی و عقاید فلسفی جدا می‌کردند.

در مقابل، طرفداران فلسفه ضرورت خواندن آن را بدین صورت بیان می‌کنند که هم علوم به فلسفه نیاز دارند و هم اثبات و نفی بسیاری از مسائل به فلسفه وابسته است؛ مسائلی که در سرنوشت ابدی انسان و سعادت و شقاوت او دخیل است.

چرایی خواندن فلسفه

شهید مطهری ضمن اینکه اشاره می‌کند مقصود از خواندن فلسفه این نیست که همة مردم باید فلسفه بیاموزند، آموختن آن را برای افراد عادی که ذهنشان از شک و شبهات مکاتب الحادی خالی است ضروری نمی‌داند، اما برای تحقیق بیشتر در این زمینه و دریافت دقیق حقیقت و همچنین برای رویارویی با مکاتب الحادی و اعتقادات توحیدی، خواندن فلسفه را ضروری می‌شمرد.

فیلسوفان می‌گویند می‌توان تمامی جهت‌گیری‌های هر مکتبی را در فلسفه و نوع نگاه آن مکتب به مفاهیم اصلی جهان دانست و به این دلیل با خواندن فلسفة اسلامی آن‌گونه که گفته می‌شود به راحتی می‌توان به بن‌مایه‌های تفکرهای سایر مکاتب پی برد و آن را نقد یا دفاع کرد.

به غیر از این، از نکاتی که در اهمیت فلسفه می‌گویند این است که بخش عملی فلسفه به تدبیر منزل و سیاست مدن ناظر است و ارزش این بخش چنان است که نیازی به گفتن ندارد.

چند منبع فلسفی

کتاب «فلسفة مقدماتی» از روی تقریرات فلسفة شهید مطهری و به قلم عبدالرسول عبودیت تحریر شده است. این کتاب با زبانی ساده و گویا به توضیح مسائل فلسفی می‌پردازد. این کتاب مباحثی چون احکام مفهوم وجود، احکام حقیقت وجود، مواد ثلاث، علیت و... را دربردارد و انتشارات مؤسسة امام خمینی(رحمة الله علیه) آن را منتشر کرده است.

یکی دیگر از متون کاربردی برای آغاز مطالعات فلسفی، «آموزش فلسفه» اثر استاد مصباح یزدی است. این کتاب که با روش آموزشی و در دو جلد و توسط انتشارات بین‌الملل منتشر شده، شامل مباحثی چون تاریخ فلسفه، شناخت‌شناسی، هستی‌شناسی و... است.

کتاب «کلام فلسفی» نوشتة محمد حسن قدردان قراملکی هم منبع مناسب دیگری برای مطالعة دینی علوم عقلی است. قراملکی در این کتاب با جهت‌گیری کلامی ـ فلسفی و با استفاده از عقل و نقل به کندوکاو در مورد مسائلی چون پلورالیسم، عصمت، حقیقت ارتداد، قرآن و کلام نبوی می‌پردازد. «کلام فلسفی» با عنوان دوم تحلیل عقلانی از آموزه‌های دینی، با زبانی گویا و قابل فهم مسائل را بررسی می‌کند و خودآموز جالبی برای درک روش بحث کلامی و فلسفی است. این کتاب توسط انتشارات وثوق منتشر شده است.