برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»
«
»
  • 1
  • 2
ROKNEWSPAGER ERROR: File not found: images/عکس_کتاب_0011.jpg
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»

راویان علم - سیری کوتاه در علم رجال

 

 

نویسنده و پژوهشگر: محمد احمدی فیروزجایی

مقدمه

علم رجال معانی عام و خاص دارد. در معنای عام علم رجال را این‌گونه تعریف می‌کنند: «دانش شناسايى گروهى از مردم كه در جهت خاصى مشتركند و اطلاع از احوال يا انساب يا تأليفات يا برخى ديگر از خصوصيات ايشان.» این تعریف به علت عدم محدودیت، طبقة وسیعی را شامل می‌شود. البته در حقیقت این تعریفی برای علم تراجم محسوب می‌گردد، اما واضح است که آنچه از علم رجال در حوزه بحث می‌شود تعریف خاصی از این علم است.

تعریف سبک و ساده از رجال در گسترة علوم اسلامی این‌گونه است: «علمی برای تشخیص راویان حدیث ذاتاً و وصفاً و مدحاً و قدحاً.»1 این عبارت را چنین شرح کرده‌اند: علم رجال به هویت راوی، وثاقت و شناخت دیگر ویژگی‌های او کمک می‌کند که به نقل روایت‌های او اعتبار می‌بخشد.

تاریخچه

روایات متعددی از ائمه(علیهم السلام) وجود دارد که نشان می‌دهد ایشان بنیان‌های علم رجال را پایه گذارده‌اند، مانند این حدیث از حضرت امیرمؤمنان(علیه السلام) که با شنیدن ازدیاد اخبار دروغین منسوب به حضرتش چنین فرمودند:

«إذا حدثتم بحدیث فاسندوه إلی الذی حَدَّثکم فإن کان حقّاً فلکم و إن کان کذباً فَعلیه.»2

احادیث دیگری نیز از ائمه معصوم(علیهم السلام) در بیان ثقه بودن یا لزوم رجوع به برخی از صحابه آمده است. برای مثال، امام صادق (علیه السلام) زرارة بن اعین را که از بزرگ‌ترین راویان حدیث از ایشان و پدرشان است، چنین تمجید فرموده‌اند: «قَالَ أَبُوعَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) رَحِمَ اللَّهُ زُرَارَةَ بْنَ أَعْيَنَ لَوْلَا زُرَارَةُ لَانْدَرَسَتْ أَحَادِيثُ أَبِي.»3

همچنین آن حضرت به فیض بن مختار فرمود که هر وقت خواستى حدیث ما را از این شخص اخذ کن که نشسته است و به زراره اشاره فرمود.

این احادیث غیر از اینکه خود موضوع بحث علم رجال هستند، میزان اهمیت این علم نزد ائمة معصوم(علیهم السلام) را بیان می‌کند که موجب رشد و بالندگی آن شد.

اولین تصنیف در علم رجال کتابی است از عبیدالله بن ابی رافع به نام «تسمیة من شهد مع امیرالمؤمنین» در نیمة دوم قرن اول هجری که در آن اسامی کسانی را ذکر کرده که در جنگ‌های جمل و صفین و نهروان با حضرت علی (علیه السلام) بوده‌اند.

رسول طلائیان نویسندة کتاب مأخذشناسی رجال شیعه، سیر مفصلی از کتاب‌های تألیفی در علم رجال را به ترتیب قرن ارائه کرده است. این سیر که از قرن اول هجری تاکنون ادامه داشته این مهم را بیان می‌کند که بزرگان شیعه با توجه به اهمیت خاص این علم در امر استخراج احکام، هیچ‌‌گاه از آن غافل نبوده‌اند. گرچه همان‌طور که انتظار می‌رود تاریخ تألیف این علم از کتاب‌های مختصر آغاز شده و تا به گنجینه‌های کلان کنونی می‌رسد و تنها در مضمون و طریقة بحث و همچنین وسعت و دامنة مباحث، در طول تاریخ مانند هر علم دیگر، تغییراتی کرده است، در حالی که بعضی از اهل تسنن اعتقاد دارند که شیعه اثری در علم رجال ندارد.

اهمیت علم رجال

از مهم‌ترین دلایل نیاز به علم رجال وجود راویان وضّاع و مدلس در بین راویان احادیث است. با این فرض نمی‌توان همانند اخباری‌ها به حجیت هرچه در کتاب‌های اربعه آمده قائل شد. غیر از این، وجود راویان سنی مذهب در سلسلة احادیث و رجوع به صفات راوی که در اخبار موسوم به «علاجیه» به آن سفارش شده است، اهمیت این علم را بیش از پیش مشخص می‌گرداند.

در حقیقت می‌توان این‌گونه گفت که اهمیت مباحث رجالی به هیچ وجه کمتر از مباحث دیگر علوم اسلامی نیست؛ زیرا بسیاری از احکامی که در نزد ما موجود است، از روایات به وجود آمده و بررسی سلسلة احادیث گامی بزرگ در اسناد آنها به امامان معصوم (علیهم السلام) و در نتیجه عمل به مقتضای آنهاست.

شکل‌گیری اصطلاحات رجالی

اصل شکل‌گیری توثیق و تضعیف راویان از ائمه‌(علیهم السلام) سرچشمه گرفته است و ائمه‌(علیهم السلام)‌ بعضی از راویان را با تعابیر زیبایی یاد کرده‌اند یا بعضی را مذمت نموده‌اند. در این راستا بعضی از اصطلاحات را خود ائمه(علیهم السلام) برای اولین بار استفاده کرده‌اند که به تدریج در میان راویان به فرهنگ تبدیل شده است که افراد را از نظر وثاقت و ضعف توصیف کنند. روایات نشان می‌دهد که ائمه(علیهم اسلام) به راویان حدیث توجه ویژه‌ای داشته‌اند.

کاربرد علم رجال

کاربرد علم رجال در شناختن احوالات راویان احادیث است و همچنین اطلاع از مشایخ و شاگردان و زندگی راوایان برای مشخص کردن ارزش یک روایت.

کتاب‌های هشت‌گانة رجالی

همچون کتاب‌های اربعه در حدیث، کتاب‌های هشت‌گانه‌ای در علم رجال به دست دانشمندان این علم نگاشته شده که همچون کتب اربعه، کتاب‌های بنیادین این علم به شمار می‌آید و به همین دلیل به «اصول الرجالیة ‌الثمانیة»‌ مشهورند.

1. «رجال کشی» تألیف محمد بن عمر بن عبدالعزیز معروف به کشی. نسخه‌ای که امروز از این کتاب موجود است کتابی است که شیخ طوسی آن را خلاصه کرده و به نام «اختیار الرجال» منتشر شده است.

2. «فهرس النجاشی» نوشتة شیخ ابی‌العباس احمد بن علی معروف به نجاشی.

3. «رجال شیخ» تألیف شیخ محمد بن حسن طوسی. شیخ در این کتاب برخلاف کتاب نجاشی، تمامی اصحاب ائمه و کسانی را که از ایشان روایت کرده‌اند آورده است، چه مؤمن و چه منافق و چه امامی و چه عامی. برای نمونه، زیاد بن ابیه و پسرش عبیدالله‌ بن‌ زیاد را از اصحاب امیر مؤمنان(علیه السلام) شمرده است.

1. «فهرست شیخ» از شیخ طوسی. در این کتاب شیخ نام کسانی‌ را برشمرده که دارای اصل یا تصنیفی هستند.

2. «رجال برقی» نیز به مانند شیخ اسامی اصحاب حضرت رسول‌الله (صلّی الله علیه و آله) را تا به امام دوازدهم(عجّل الله فرجه) آورده است.

3. «رسالة ابو غالب زراری».

4. «مشیخة صدوق» که در پایان کتاب «من لا یحضره الفقیه» آمده است.

5. «مشیخة شیخ طوسی» در دو کتاب «تهذیب» و «استبصار».

برخی اصطلاحات علم رجال

اصل: کتابی است که همة احادیث موجود در آن یا مستقیم از امام شنیده شده یا از کسی که نقل شده که او از امام شنیده است.

نوادر: کتاب‌هایی که شامل احادیث غیرمشهور یا مشتمل بر احکام غیر متداول یا استثنایی است.

توثیقات خاصه: توثیقی که برای یک یا دو نفر آمده است، اما ضابطة مشترک خاصی در بین ایشان نیست. این واژه در مقابل توثیقات عامه قرار دارد که توثیق جماعتی است با استفاده از قاعدة خاص. توثیقات خاصه به چند طریق انجام می‌گیرد: نص یکی از معصومان (علیهم السلام)، نص یکی از اعلام متقدمه، نص یکی از اعلام متأخره و... .

اصحاب اجماع: یکی از راه‌های ضابطه‌مند در بحث وثاقت راوی، مبحث اصحاب اجماع است که از مهم‌ترین مباحث علم رجال به شمار می‌رود. کشی اصحاب اجماع را که بر طبق مشهور هجده نفر هستند، چنین معرفی کرده است: «أجمعت العصابة علی تصحیح ما یصحّ عن هؤلاء و تصدیقهم لما یقولون.»

مشایخ ثقات: سه نفری که مشهور است که تنها از «ثقه» نقل حدیث کرده‌اند. این سه عبارتند از: محمد بن ابی‌عمیر، صفوان بن یحیی و احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی.

علم رجال در دوران معاصر

همچنان تحقیقات و موشکافی‌های دانشمندان در علم رجال عرضه می شود تا جایی که نویسندة کتاب «مأخذشناسی رجال شیعه» غیر از مقالات رجالی، نزدیک به 280 اثر علمی در این موضوع را تنها در قرن چهاردهم و دورة معاصر برمی‌شمرد.

از میان معروف‌ترین کتب رجالی در قرن چهاردهم و معاصر می‌توان به کتاب گران‌سنگ «تنقیح المقال فی احوال الرجال» نوشتة مرحوم آیت‌الله عبدالله مامقانی(متوفای 1351قمری) در 83جلد و همچنین کتاب «معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة» در 23 جلد نوشتة آیت‌الله‌العظمی سید ابولقاسم موسوی خویی اشاره کرد. بر کتاب آیت‌الله خویی سه فهرست نیز نوشته شده است.

اما چهرة درخشان رجالی معاصر به قطع علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی است. شیخ آقا بزرگ تهرانی در طول هشتاد سال تلاش مستمر علمی و پژوهشی، علاوه بر تدریس، دو دوره کتاب بسیار ارزشمند به نام «الذریعة إلی تصانیف الشیعه و طبقات اعلام الشیعه» نوشته که اولی در مورد کتاب‌های شیعه و دیگری در مورد معرفی زندگی‌نامة علمای تشیع است. همچنین ایشان بیشتر از سی عنوان کتاب دیگر نیز نوشته است. اثر رجالی مهم شیخ آقابزرگ که مرجعی رجالی شناخته می‌شود، کتاب «مصفّی المقال فی مصنّفی علم الرجال» است که در حقیقت دایرة‌المعارفی بر تصنیفات در علم رجال است.

 

 

 

 

 

 

 

منبع:

  • در تنظیم این نوشته از مصاحبه با حجت‌الاسلام و المسلمین حسینی قزوینی و همچنین کتاب «کلیات فی علم رجال» آیت الله سبحانی. مأخذ شناسی رجال شیعه نوشتة رسول طلائیان و «بحوث فی فقه الرجال» نوشتة علامه فانی اصفهانی، استفاده شده است.

 

 

پی نوشت:

1. بهجةالآمال فی شرح زبدةالمقال، ملاّعلی علیاری، بنیاد فرهنگ اسلامی کوشان پور، ج1، ص4

2. کافی، ج1، ص52

3. وسائل الشيعة ج27 ص144 ـ ص162