برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»
«
»
  • 1
  • 2
ROKNEWSPAGER ERROR: File not found: images/عکس_کتاب_0011.jpg
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»

دعایی که همه امامان خوانده‌اند - نگاهی کوتاه به مناجات شعبانیه

مقدمه
انسان موجودی با چند بعد مختلف است، و به تبع همین ابعاد مختلف، دارای نیازهای گوناگونی است. یکی از ابعاد وجودی انسان بُعد معنوی اخلاقی عرفانی اوست؛ این بعد انسان شخصیت حقیقی او را شکل می‏دهد؛ بنابراین از اهمیت ویژه‏ای برخوردار است.
از جمله نیازهای معنوی انسان، ارتباط قوی با آفریدگارش است؛ ارتباطی که یکی از راه‏های آن هم‏صحبتی و مناجات با خداوند است.
بررسی اجمالی سند مناجات
این مناجات که توسط ابن‌خالویه به صورت مرسل از امیرمومنان علي (ع) نقل شده است، در بردارنده معارف والای اخلاقی تربیتی است. قبل از شیخ عباس قمی مرحوم سید بن‌طاووس1 این مناجات را در کتاب اقبال در اعمال ماه شعبان را نقل كرده است.
نجاشی2 در مورد ابن‌خالویه می‏گوید: «{الحسین بن‌محمد ابوعبدالله کان عارفاً بمذهبنا مع علمه بعلوم العربیه و اللغه و...}». این کلمات نجاشی و نقل بزرگانی همچون سید بن‌طاووس و متن زیبای مناجات و همچنین مفاهیم وارسته آن شواهد زیادی است تا به این باور برسیم که مناجات شعبانیه از زبان معصوم صادر شده است.
امتیازات این مناجات
هر مناجاتی برای خود امتیازات خاصی دارد، همانند زمان خاص و شاید مکان خاص؛ اما برخی امتیازات باعث فضیلت و مقام شامخ آن مناجات و دعا شود. در این قسمت به دو امتیاز ویژة مناجات شعبانيه اشاره می‏کنیم.
1.    بنابر فرمایش امام خمینی (ره)3 این تنها دعایی است که همه ائمه (ع م) آن را خوانده‏اند و همه بزرگواران مفاهیم آن را در پیشگاه پروردگار صدا زده‏اند. پس اعتماد انسان به این الفاظ دو چندان می‏شود و با ضمیری مطمئن وارد این مناجات می‏شود و باید دانست که این اطمینان یکی از مقدمات استجابت دعاست.4
2.    این مناجات برای کسانی است که در طریق معرفت الله گام‌های ابتدایی را برداشته، دنبال پرواز هستند. این مناجات نیازهای تام معنوی را در نظر گرفته و  با این نگاه است كه طلاب به کمال انقطاع به سوی خداوند مي‌رسند؛ بنابراین نگاه وسیع و افق بالای معنوی دومین امتیاز این دعاست که از ابتدا تا پايان آن جاری است.

محورها و آموزه‏های مطرح‌شده در مناجات
در بررسی محورهای این مناجات باید در دو بخش بررسی آداب رعایت‌شده در این دعا و همچنین بررسی محتوایی این مناجات صحبت کنیم؛ ابتدا در مورد آداب این مناجات مطالبی را بیان می‌کنیم.
الف) آداب دعا
در روایات و حتی برخی آیات قرآن برخي آداب دعا عنوان شده است که شخص برای رسیدن به مقصود خود که همان استجابت است، باید آن را رعایت کند. برخی از این آداب در دعاهای ائمه (ع م) آمده است که به‌عنوان سیره می‏توان به آنها استناد کرد. در مناجات شعبانیه هم مواردی از این آداب دیده می‏شود که در اينجا به دو نمونه از آن اشاره می‏کنیم.
1.    فرستادن صلوات در ابتدا و انتهای دعا
از امام صادق (ع) روایت شده است که هرگاه یکی از شما دنیا و آخرت را از خدا طلب می‏کند، ابتدا به ستایش خداوند و صلوات بر پیامبر (ص) مبادرت ورزد، سپس حاجت خود را طلب نماید.5
علت این کار هم در بیانات ایشان این طور آمده که چون صلوات دعای مستجات است6 اگر دعای شما در بین دو دعای مستجاب قرار گیرد، خداوند آن را رد نمی‏کند.
2.    اصرار در درخواست از خداوند
در روايتي از امام سجاد (ع)7، امام باقر (ع)8، امام صادق (ع)9 به این مضمون آمده است كه اصرار در درخواست از بندة خدا مکروه است؛ اما اصرار در خواستن از خداوند پسندیده و مستحب است.
با کمی تأمل حکمت این مسئله واضح می‏شود، چراکه خواستن از بنده خدا کوچک شدن است؛ اما خواستن از خداوند و اصرار در این کار، یعنی شناخت منبع فیض و رها نکردن آن در هر شرایط.
ب) محتوای این مناجات
در مجموع می‏توان گفت این مناجات ارزشمند در بردارنده نکات عرفانی، معرفتی تربیتی و تزکیه است. در اينجا به بخش‌هایی از معارف ناب اين مناجات اشاره می‏کنیم.10
1.    اشاره به فرار از دست دشمنان و آمدن به سوی خداوند (هربت الیک). شناخت دشمنان انسان برای رهایی از آنها یکی از گام‌های رسیدن به عرفان است؛ دشمن‌هایی مثل نفس انسانی شیاطین جن و انسی و... .
2.    نگاه کردن به کاستی‏های خود و توجه به ویژگی‏های خداوند همانند علم الهی به حال انسا‌ن‌ها (تعلم مافی نفسی) مدیریت و ربوبیت تکوینی پروردگار (ولایخفی علیک امر منقلبی و مثوای) درخواست رحمت و جلب عطوفت و مهربانی.
3.    بخشش و انواع عذرخواهی: خداوند نه تنها پذیرای عذر بندگان است بلکه شرمسار گناه بنده‏اش نیز می‏شود و بدون هیچ چشم‌داشتی او را می‏بخشد.
4.    فرهنگ امیدواری وسیع به سبب رحمت گسترده الهی (فقد کبر فی جنب رجائک اَملی).
5.    صحبت کردن با زبان توبیخی با پروردگار (ان اخذتنی بجرمی اخذتک بعفوک). بنده وقتی خود را در آغوش پروردگار می‏بیند و خیالش را راحت است، اینطور با خداي خود صحبت می‏کند. البته این شیوه انحصاری ائمه (ع م) است و نمی‏توان در همه جا به این شیوه عمل کرد.

مناجات شعبانیه در دیدگاه بزرگان
دیدگاه علما را در این باره می‏توان در چند بخش کلی دسته‏بندی کرد.
1.    افرادی که با جملات و اظهار نظرهای خود به اهمیت این دعا اشاره داشته‏اند. در این بخش به نقل کلام امام (ره) و رهبری اکتفا می‏کنیم.
امام خمینی (ره): مناجات شعبانیه را خوانده‏اید؟ بخوانید آقا مناجات شعبانیه از مناجات‏هایی است که اگر انسان دنبالش برود و در آن فکر بکند، انسان را به یک جایی می‏رساند.11 البته ایشان جملات فراوان دیگری هم درباره این مناجات دارند.12
رهبر معظم انقلاب: مناجات مأثوره ماه شعبان یکی از دعاهایی است که لحن عارفانه و زبان شیوای آن با مضامین بسیار والا و سرشار از معارف عالی همراه است که نظیر آن را در زبان‌های معمولی و محاورات عرفی نمی‏توان یافت.13
2.    افرادی که متن دعا را شرح داده و به تفسیر معارف این مناجات پرداخته‏اند.
آیت‌الله مظاهری14 و آیت‌الله مصباح یزدی15 دو تن از استادان اخلاق حوزه هستند که مجموعه‏ای از فرمایش اين دو بزرگوار درباره مناجات شعبانيه چاپ و وارد بازار شده است.
3.    افرادی که در سخنرانی‏ها و منبر به شرح مختصر و نکات مهم دعا اشاره کرده‏اند. تعداد این افراد بسیار زیاد است و ممکن است شما مبلغ عزیز هم جزو همین عده باشید.16
4.    کسانی که متن این دعا را ترجمه کرده‏اند. مرحوم الهی قمشه‏ای، استاد انصاریان، جواد محدثی17 و... از جمله این افراد هستند.
البته ممکن است شخصیت‏های نامبرده یا افراد دیگر، در هر چهار بخش یا چند بخش کارکرده باشند.
«الهی ان حرمتنی فمن ذالذی یرزقنی، و ان خَذلتنی فمن ذالذی یَنصُرُنی!»

1. سيدبن طاووس؛ اقبال الاعمال؛ ج3، ص295.
2. نجاشی؛ رجال؛ ص67، رقم 161.
3. صحیفه امام ره؛ ج13، ص31.
4. شيخ كليني؛ اصول کافی؛ ج2، ص473.
5. همان، ص484
6. «{ان الله و ملائکة یصلون علی النبی...}» احزاب:56.
7. صحیفه سجادیه؛ فیض الاسلام؛ ص388.
8. مجلسي؛ بحار الانوار؛ ج90، ص374.
9. شيخ كليني؛ اصول کافی؛ ج2، ص475.
10. مصباح یزدی، محمدتقي؛ شکوه به خدا؛ ص27 ـ74.
11. امام خميني؛ صحیفه نور؛ ج19، ص158.
12. مجلسي، بحارالانوار؛ ج20؛ ص189 و ج17، ص265.
13. رجانیوز؛ یادداشت رهبری در مورد این مناجات.
14. شرح مناجات جلد2.
15. شکوه نجوا.
16. همانند آیت‌الله مدرسی یزدی و موحدی کرمانی و... .
17. نشریه کوثر آذر 77 شماره 21 ص93.