«
»
  • 1
  • 2
«
»
  • 1
  • 2
  • 3
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»

پیرامون اجزای نوحه‌خوانی زمینه - در مداحی به سبک جدید

 

محقق :یاسین شیخ زاده

اين روزها وقتي به یک جلسه هیئت، برای شنیدن مداحی برویم معمولاً در ابتدای سینه‌زنی، مداح، نوحه‌ای می‌خواند که ریتم آن کمی کندتر از شور است. در نگاه اول، نوحه‌ای بسیار ساده در شعر، آهنگ و محتوا به نظر مي‌رسد. این روانی در شکل سینه‌زنی نیز دیده می‌شود؛ نوحه‌ای که به مستمع فرم سینه‌زنی می‌بخشد و به اصطلاح کوچه‌های عشقبازی را شکل می‌دهد و سینه‌زنی شروع می‌شود.

نوحة ابتدایی که به صورت تک خوانده می‌شود را «زمینه» می‌گويیم. البته گفتني‌ است که تعابیر در مورد قسمت‌های مختلف نوحه متفاوت و متنوع است؛ مثلاً ممکن است همین نوع از نوحه را برخی اساتید و مداحان محترم با تعبیر دیگری بشناسند.

«زمینه» در واقع سنگ بنای سینه‌زنی و نوحه‌خوانی است و می‌توان گفت از دلایل اهمیت آن همین است؛ «خشت اول چون نهد معمار کج تا ثریای می رود دیوار کج».

مطلب مهم دیگر اینکه «زمینه»، پل ارتباطی بین روضه و سینه‌زنی است. در «زمينه» گذر مستمع از حال و هوای روضه صورت مي‌گيرد و همراهی شکل گرفته از ابتدای جلسه، وارد مرحله جدی‌تری از همکاری و همراهی با مداح می‌شود كه آن آمادگی برای سینه‌زنی است.

نکتة حائز اهمیت این است که «زمینه» می‌تواند شاقول مناسبی برای سنجش موفقیت مداح در روضه‌خوانی هم باشد. مداحی که توانسته در روضه مستمع را خوب همراه کند و به پیش برد، می‌تواند در «زمینه» خوب جواب بگیرد و مخاطب را آماده این جهش عاطفی نماید. باید دقت داشت که «زمینه»ای که روی آن کار شده و درست انتخاب شده است، می‌تواند خلأ اشک در روضه را جبران نموده و مخاطب را به ذوق اشک ریختن برساند؛ عکس این هم محقق است؛ يعني «زمینه»اي كه در محتوا، شاکله یا اجرا ضعيف باشد، می‌تواند جلسه را از عرش به فرش بکشاند و شور و حال ایجاد شده در روضه را بخشکاند و از بین ببرد.

توجه و شناخت اجزای «زمینه» از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. یک «زمینه» از سه قسمت طلیعه، میانی و جواب تشکیل می‌شود كه در هر قسمت، شعر، ملودی و محتوا تغییر می‌کند. اقسام «زمینه» در نوحه زیر مشخص شده است:

طلیعه:

ببین زانو زده یل ام البنین              که زینب پایش از محمل گذارد بر زمین

میانی:

آمده در کربلا، سپاه سردار غریب (3)

پاره شده سینه‌ها، زنالة ام یجیب (3)

جواب یا ذکر:

ارباب مضطرم حسین

طلیعه که شروع «زمینه» است معمولاً با نوای محزون آغاز می‌شود و با ابیاتی ساده و روان که گاه با زبان فولکور است، خوانده می‌شود. «زمینه» بیشتر با طلیعة آن شناخته شده و بر سر زبان می‌افتد. محتوای ابیات طلیعه معمولاً مقتلی است. شاعر بسته به هنر خود، واقعه یا مطلب مقتل را با زبانی شیوا و ذوق هنری در لفافه ارائه می‌دهد. هرآنچه از ابتدای «زمینه» با یک ملودی خوانده می‌شود طلیعه است و محل افتراق و جدایی آن از قسمت میانی تغییر آهنگ است.

در میانی، گاهی می‌توان از دو یا حتی سه ملودی هم استفاده کرد؛ ولی توصیه می‌شود از یک آهنگ و نوا در میانی بهره ببرید تا یادگیری برای مستمع آسان‌تر باشد. که در این صورت همراهی مستمع خواهد بود. میانی، در ضرب سینه‌زنی، قدری حماسی‌تر بوده و در محتوای شعر لطیف‌تر از طلیعه است. گاهی هم مياني، توضیحات بیشتر پيرامونِ مضمونِ طلیعه است.

در پایان یکی از تأثیرگذارترین قسمت‌های «زمینه»، يعني جواب یا ذکر می‌آید. جواب، همان عبارت کوتاهي است که در پایان هر بند تکرار می‌شود. رعایت اختصار و روانی در ذکر بسیار مهم و ضروری است. در برخی موارد، از عبارات معروف، روایت و آیات نیز مي‌توان استفاده کرد.

شایان ذکر است که قسمت میانی «زمینه» را می‌شود حذف کرد؛ ولی طلیعه و جواب، بخش اصلی و لاینفک «زمینه» هستند. در پایان مثالي در این مورد ـ زمینة بدون میانی‌ ـ را آورده‌‌ایم.

طلیعه:

صاحب علم نیومد                         ساقی حرم نیومد

تشنگی امون بریده

علقمه به خون نشسته                پشت آسمون شکسته

تا حرم خبر رسیده

ذكر جواب:

وای (3) حسین بی‌برادر شد