برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
  • 1
  • 2
«
»
«
»
«
»

عرش در آینة فرش

نگاهی به نقش مساجد در غنای نقوش فرش ایرانی

فرش در لغت به معنای گستردن و گستردنی است؛ ولی در اصطلاح به زیراندازی گفته می‌شود که با دست یا ماشین بافته می‌شود. در میان عوامل متعدد در تولید فرش، نقشه علاوه بر آنکه نمایانگر خط‌ها، شکل‌ها، منحنی‌ها و تصویرهاست، از دیدگاه مهندسیِ تولید، برنامة اجرایی کاربافت فرش هم هست.

در ایام کهن از آنجا که بیشترِ بافت فرش، روستایی و عشایری بود، نقشه‌های فرش هم از ذهن خلّاق بافندگان نشئت می‌گرفت و عمل بافتن به طور ذهنی و بدون نقشه انجام می‌شد. بعدها که آرام‌آرام بافت فرش در شهرها نیز متداول و رایج گشت، پای نقشة فرش به میان آمد و از آن استفاده شد.

در ایرانِ پیش از ظهور اسلام، نقوش قالی و سایر هنرهای دستی، برگرفته از نقش انسان، حیوان و طبیعت بود؛ ولی با طلوع خورشید اسلام در سرزمین ایران و پس از منع رفتارهای مشرکانه‌ای همچون شبیه‌سازی، نقوش طبیعت‌گرا جای خود را به نقوش تجریدی و هندسی به شیوه‌های رمزی، تأویلی و نمادین با مبانی عرفانی و حکمی داد؛ به گونه‌ای که در طول قرن‌ها، بسیاری از هنرمندان در سراسر جهان نقشه‌های فرش ایران را منبع و مایة الهام خود قلمداد می‌کردند.

بی‌گمان دنیای پررمز و راز فرهنگ زیباشناختی و ادب‌پرور ایرانی ـ اسلامی، در طرح و نقش قالی‌هایش بروز یافته است. در هنر طراحی فرش ایران پس از اسلام، نقوش، ساده و خلاصه شده هستند؛ چنان‌که گویی می‌خواهند خلاصة کلام‌ها و عصارة معانی را بیان کنند. اهل فن بر این باورند که نقوش فرش ایرانی ـ اسلامی، نقاشی پیام و نقاشی بیان است که گاهی صریح و گاهی با رمز و استعاره و پوشیدگیِ رازگونه بر روح انسانی بروز و ظهور پیدا می‌کند. برداشت ایرانیان از آموزه‌های اسلامی در کنار نگاه معنوی که به طبیعت داشتند، موجب تحولاتی گسترده در شکوفایی شاخه‌های هنری مختلف به ویژه هنرهای تصویری گردید که از نتایج مهم آن می‌توان به بنیان نهادن شیوه‌های تصویربافی و پیدایش قالیچه‌های تصویری با درون‌مایه‌های دینی و معنوی اشاره کرد.

فرش و فرهنگ ایرانی اسلامی را می‌توان در طول تاریخ به آینه‌هایی مقابل هم تشبیه کرد که همواره هر کدام از آن دو منعکس‌کنندة تجلیات دیگری بوده است. گاه فرهنگ، محل تجلی ارزش‌های فرش محسوب می‌شده است؛‌ به گونه‌ای که در قرن یازدهم هجری، برخی اعیان و اشراف در شهرهایی مانند اصفهان و شیراز بر این نکته اصرار داشتند که طراحی و نقش فرش‌هایشان عیناً با رنگ و روغن، روی سقف‌های خانه‌هایشان منعکس شود. این در حالی بود که در بیشتر موارد این رابطه معکوس بود و این نقوش و طرح‌های فرش بودند که از فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بهره می‌جستند و از این راه بر غنای هنری و معنوی خود می‌افزودند.

طرح‌های آثار و ابنیة اسلامی، مانند طرح بیت‌الله‌الحرام، کاشی‌کاری‌های مساجد و گنبدهای آن و طرح مقبره‌ها و سردر امام‌زادگان و شخصیت‌های عرفانی و مذهبی در نقش و طرح فرش‌ها تجلی یافتند.

طرح زیر گنبد مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان، امروزه از مشهورترین نقشه‌های فرش در سراسر دنیا به حساب می‌آید. این نقشه که تصویر سقف مسجد شیخ لطف‌الله را به نمایش می‌گذارد، ترنجی در مرکز با نقوش خَطایی و اسلیمی شکل است که اطراف آن بیضی‌هایی مانند قاب از کوچک به بزرگ تا دور حاشیة فرش ترسیم شده‌اند و داخل هر قابی، ترکیبی از نقوش خطایی و اسلیمی کار شده است.

از دیگر طرح های متبلور شده در فرش ایرانی، طرح گنبد مقبرة شیخ صفی‌الدین اردبیلی است که با کتیبه، سنه و رقم بافنده به همراه بیتی از لسان‌الغیب، حافظ شیراز است که می‌فرماید: جز آستان توام در جهان پناهی نیست / سر مرا به جز این در حواله‌گاهی نیست

این تنها گوشه‌ای از شواهد و نمونه‌هایی است که می‌توان به عنوان گواهی بر این هم‌نوایی و وابستگی دو طرفه میان آموزه‌های دینی و ساحت‌های هنری ذکر نمود. این نکته شاید بر تمامی محققان و پژوهشگران هنری و تاریخی و تمدنی واضح و هویدا باشد که زیباترین، چشم‌نوازترین، خیره کننده‌ترین و ظریف‌ترین و بدیع‌ترین آثار هنری، از معماری گرفته تا خوشنویسی و معرق و کاشی‌کاری و بسیاری هنرهای دیگر، در بستر مساجد خصوصاً مساجد شیعی شکل گرفته و در این میان فرش جایگاه ویژه‌ای داشته است. این موارد بی‌گمان از افتخارات فرهنگ و تمدن غنی ایرانی ـ اسلامی ما محسوب می‌شود. این افتخارات را بشناسیم، پاس بداریم، به جهانیان معرفی کنیم تا دل‌ها را مجذوب و شیفتة این فرهنگ عمیق و دقیق کنیم.

 

نظر خود را اضافه کنید.

مهمان
جمعه, دسامبر 01, 2017
0 حرف

نظرات

  • هیچ نظری یافت نشد