برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
  • 1
  • 2
«
»
«
»
«
»

قواعدی برای حلال وحرام زندگی - متاع ناچیز

محقق: حسن علی آبادی

 

در میان مباحث مهم مورد ابتلای زندگی اجتماعی، موضوع درآمد جزء ارکان زندگی به حساب می‏آید. چهارچوب‏های اولیه داشتن درآمد جزء بدیهی‏ترین قوانین زندگی هر آدمی است. به عبارت ديگر اینکه هر چیزی چقدر ارزش مادی دارد، قانون مخصوص به خود را دارد. گردش پول و اقتصاد در اجتماع همچون جریان خون در بدن انسان است که توقف یا هدر رفتن آن مشکلات فراوانی را بر اجتماع انسانی تحمیل می‏كند و تنظیم آن، حرکت رو به کمال اجتماعی و فردی را به همراه دارد.
دغدغة راه‌حل عادلانة اقتصادی، از جمله موضوعات پراهمیت حاکمان، دانشمندان و متفکران جوامع انسانی است. امّا دقیقاً یا تقریباً چه نوع الگوی اقتصادی می‏تواند فرایند عدالت‌محورانه را در مسائل اقتصادی نهادینه كند؟! به عبارتی چطور می‏توان معیاری جامع و کامل برای درآمد اجتماع و فرد تعریف نمود که به واسطة آن حتی ظلم احتمالی نیز بر اجتماع و بر فردفرد آن صورت نگیرد؟
بشر تجربه‏گرا بعد از رنسانس، کوشش علمی و تجربی فراوانی را برای دستیابی به یک فرایند سازنده و قابل قبول اقتصادی و مالی داشته که حاصل آن پیدایش مکاتب مختلف اقتصادی با قالب‏های متفاوت بوده که از جملة آنها سوسیالیسم، امپریالیسم و... است. با وجود این تلاش آنان در طرح راهکاری کاملاً عادلانه هرگز به فرجام نرسیده‌اند و هر یک پس از مدتی دچار رکود یا بن‏بست گردیدند و هر از گاهی فریاد عدالت‏خواهی و حق‏خواهی در جوامع آنان شنیده می‏شود.
اما دین به عنوان کهن‏ترین و پویاترین برنامة زندگی بشر در طول تاریخ، همواره بهترین روش‏ها را برای بشر به ارمغان آورده است. آنچه در متون دینی اسلامی موجود است، حاکی از این نکته است که تمامی انبیاي الهی علاوه بر هدایت بشر به صراط مستقیم الهی، مبارزه‏ای بزرگ را نیز در این عرصه با تفکرات انحرافی در زمینة اقتصادی داشته‏اند. همراهی با فقیران و ناداران نه از آن جهت که به آنها فقط وعدة اخروی داده شود، بلکه به عنوان مظلومان و مستضعفانی که حق‏شان تضییع شده است و از حقوق اولیه انسانی خویش دور مانده‏اند نیز توجه شده است.
یکی از قوانین کاملاً اقتصادی که در تمامی ادیان الهی نقطه اشتراک قوانین شرعی بوده و در اسلام نیز به آن توجه شده قانون حلال بودن درآمد و دوری آن از حرام است. چنان‌که در شریعت موسی(علیه السلام) نیز به شدت از رباخواری بزرگان یهود انتقاد شده است. در موارد دیگر از جمله شعیب نبی(صلی الله علیه وآله وسلم ) نیز برنامه‏ای کاملاً ویژه و الهی را برای انذار کم‏فروشان و بشارت انفاق‌کنندگان مشاهده می‏شود که می‏توان آن را از جمله موارد اهتمام دین به برنامة اقتصادی زندگی بشری دانست.
اسلام و تشیع نیز به عنوان کامل‌ترین دین و عالی‏ترین مذهب با ارائة الگوهای کامل الهی منطبق بر زندگی انبیا عظام، دعوت به یک سبک زندگی دینی متعادل و متعامل می‏نماید که در آن علاوه بر بهره‏وری از لذات زندگی فردی، نیازهای اجتماعی نیز به شکل کاملاً منطقی و عقلی برآورده می‏گردد و در پایان نیز سعادت اخروی نصیب همگان خواهد شد.
با این وصف اگر موضوعات تربیت دینی را پازل‏های تکمیل‌کنندة شخصیت کامل الهی و انسانی بدانیم، درآمد حلال مهم‌ترین قطعة آن به شمار می‏رود که بدون آن حتی چهارچوب و رکن اساسی زندگی دنیايی دینی شکل نخواهد گرفت، چه برسد به آنکه سعادت اخروی را نیز در پی داشته باشد. بررسي آثار فراوانی که درآمد حرام بر زندگی بشر در طول تاریخ داشته از حوصلة این نوشتار خارج است؛ امّا بخشی کوچک از آنها بهره‏وری بیش از اندازة بعضی است که منجر به طغیان از احکام خداوند گردیده، در کنار فقر مطلق بعضی که آن نیز منجر به کفر به خداوند نیز شده است. فاصلة طبقاتی، فحشا، قتل، سرقت و انواع و اقسام گرفتاری‏های بشر امروز ریشه در عدم توجه به الگوی متعادل کسب درآمد دارد که فقط دین مي‌تواند با قاعدة حلال و حرام آن را تضمین نماید.
در میان احکام قرآنی نهی از درآمد حرام، یکی از شگفت‏انگیزترین موارد، موضوع رباست. شاید تنها موردی از نبایدهای شرعی است که مرتکب آن در حکم محاربه با خداوند قرار گرفته است. اثر عجیبی را که درآمد حرام بر زندگی اجتماعی بشر تاکنون داشته است، نمی‏توان به سادگی توضیح داد و باید سالیان متمادی بر روی آن کار روان‌شناسانه و جامعه‏شناسانه کرد تا بتوان دلیل این همه تأکید بر دوری از آن را دست یافت؟! نکتة حیرت‏انگیز آن است که قرآن انسان ربا خوار را مورد مس شیطان می‏نامد!!
بنیادین بودن مسئلة درآمد و کسب، از نظر قرآن فقط به مورد نهی از ربا اختصاص ندارد، بلکه این کتاب آسمانی با نفرین بر کم‏فروشان، اهتمام ویژة خود را در ارائة زندگی متعادل مالی به نمایش می‏گذارد. در موارد مختلف دیگر، از جمله ترک و نهی از كسب مال نامشروع، نهی از خوردن مال یتیم و... نیز همین موضوع مالی را چه در سطح فردی و چه در سطوح اجتماعی به بشر هدایت‏خواه توصیه و امر می‏فرماید. در عین حال تلاش برای کسب حلال و سعی برای به دست آوردن در نگاه قرآن امری کاملاً فطری و عقلانی است که نه تنها مورد انکار نیست، بلکه مورد تشویق و عنایت است. در کنار قرآن کریم رسول مکرم اسلام و اهل‏بیت طاهرینش(علیهما السلام) نیز علاوه بر تشویق فوق‏العاده بر درآمد حلال و پی‏جوئی برای به دست آوردن مال و اموال، نهی شدیدی از مال‏اندوزی بی‏ضابطه و نیز حرام‏خواری دارند. در روایتی از پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله وسلم ) آمده است: «العِبادَةُ عَشَرَةُ أجزاءٍ تِسعَةُ أجزاءٍ فی طَلَبِ الحَلالِ؛ عبادت ده جزء دارد که نُه جزء آن کسب حلال است».
در روایت دیگری از آن حضرت آمده است:
«من اکتسب مالاً حراماً لم یقبل الله منه صدقة و لاعتقاً و لاحجاً و لااعتماراً و کتب الله أجر ذلک اوزاراً و ما بقی منه بعد مته کان زاده الی النّار و من قدر علیها و ترک‏ها ـ مخافه الله ـ کان فی محبة الله و رحمته و یومو الی الجنة؛ هر کسی که مال حرامی را کسب کند، خداوند هرگز از او صدقه و آزاد کردن برده و حج عمره را قبول نمی‏کند و به ازاي اجر هر یک از آن اعمال، وزر و وبالی را برگردن او می‏نهد و بعد از مرگ نیز بر آتش و عذاب او افزوده خواهد شد. اما آن کسی که اندازه نگهدارد و از حرام به علت ترس از خدا دوري‌ جويد در دائرة محبت خدا و رحمت او خواهد بود و در آخرت نیز به بهشت دعوت خواهد شد.
پیوستگی عجیب بین مناسک دینی و اعمال عرفی مانند درآمد داشتن، جزء بدیهی‏ترین اصول اولیه عملی اسلام است که نمونة آن را نمی‏توان در دیدگاه‏های دیگر ادیان مدعی یافت. ملاک قصد قربت و پذیرش عمل در نزد خداوند، براساس قرآن و روایات معصومان(علیهما السلام) بر مبنای قاعده و قانون پاکی و طهارت شخصی و شخصیتی است. به این معنا که عملی مانند نماز یا روزه و دیگر فروعات و مناسک دینی که یک متد ظاهری طهارت دارند، مقدمة جدی صحت و قبول آن نیز پاک بودن شخص از مال حرام و غصبی و... چه در بدن و چه در لباس است.
دو قانون متعادل‏کنندة اقتصادی اجتماع دینی، یعنی خمس و زکات نیز بسیار قابل تأمل هستند؛ زیرا انباشت بیش از حد ثروت باعث طغیان و بی‌قاعدگی می‌گردد. تأکید قرآن بر مسئلة زکات که همه‌جا در کنار برپايي نماز آمده است، نشان از این نکتة تربیتی و سبک زندگی دینی متعادل دارد.
آنچه در مطالب بالا گذشت، دورنما و کلیات قواعد حلال و حرام درآمد زندگی روزمره است. امّا برای دریافت قواعد جزئی‏تر و ریزتر، باید رجوعی دوباره به برخی از روایات نمود و نظر نهايي را از کارشناسان دین و مراجع تقلید پذيرفت که نظرشان در رساله‏های علمیه موجود است. در شماره¬های آینده قصد داریم به صورت جزئی به هر یک از این موارد پرداخته، بررسی کاملی از هر یک ارائه دهیم.
پي‌نوشت:
1. مجلسي، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ ج103، ص9.