«
»
  • 1
  • 2
«
»
  • 1
  • 2
  • 3
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»

چشم پوشیده‌ام از هرچه به جز یاد حسین1

محقق :جعفر مروجی

وقتی انسانی جاودانه شد، گذر زمان او را کهنه یا تکراری نمی‌کند و بُعد زمان موجب فراموشی او نمی‌شود. ابرمردی چون حسین بن علی (علیهما السلام) به ابدیت تعلق دارد و گذشت روزگار در برابر حیات معنوی او مفهوم مصطلح خود را می‌بازد؛ ازاین‌رو داستان عشق‌بازی و قیام او هر سال بر سر زبان‌هاست. فقها، متفکران، مورخان، شعرا و... هر یک به فراخور حال خود به واقعة کربلا نگریسته و دربارة آن سخن گفته‌اند. در میان خیل شاعرانی که ارادت خود را به حضرت ارباب نشان داده‌اند، بوده‌اند شاعرانی که علی‌رغم شعر زیبایشان گمنام مانده‌اند. قهرمان خان قهری ملایری از جمله این شاعران است. در این نوشته به زندگی این شاعر گمنام و معرفی اجمالی دیوان او خواهیم پرداخت.

از نظامیگری تا شاعری

قهرمان‌خان قهری، متخلص به قهری، اصالتاً از ایل جعفربای و از ترکمانان بوده است که نیاکانش به دستور نادرشاه از ترکمن صحرا به ملایر تبعید شدند و در روستای ننج ساکن شدند.

با روی کار آمدن حکومت قاجار که آنان نیز از ترکمانان بودند، پدر قهرمان‌خان، بهزادخان، به دستگاه حکومتی وارد شد و به منصب امیر فوجی رسید. قهرمان‌خان پس از درگذشت پدر، جای او را در نظام گرفت؛ اما چون نظامیگری با روحیه او سازگار نبود، پس از مرگ فتحعلی‌شاه قاجار از کار خود کناره‌گیری کرد و به زادگاه خود برگشت و به تحقیق و تألیف مشغول شد و کتاب سفینة قهرمانیه را نوشت که موفق به اتمام آن نشد و در سال 1272ه.ق روی در نقاب خاک کشید.2

مقتل مسجع

در دورة قاجار مقتل‌نویسی بسیار باب شد و مقاتل زیادی همچون محرق‌القلوب، روضه البکاء، مهیج‌الاحزان، اسرارالشهاده و فیض‌الدموع نوشته شد. یکی از این مقاتل، کتاب سفینة قهرمانیه است.

این کتاب مقتلی است به نثر مسجع که آمیخته به شعر است. در این کتاب قیام امام حسین (علیه السلام) و حرکت آن امام از مدینه به طرف کوفه و وقایع روز عاشورا با کلامی حزین و استوار بیان شده است. متأسفانه نسخة کاملی از این کتاب به خط مؤلف در دست نیست و آنچه هست نسخه‌ای است ناقص که بخش‌هایی از آن دست‌نوشتة قهرمان‌خان و بخش‌های دیگر به خط نوادگان اوست. اما نسخة دیگری به خط یکی دیگر از نوادگان مؤلف به نام محمدرشید قهری موجود است که نسخه‌ای کامل و از روی نسخة اصلی تحریر شده است. نسخه‌ای دیگر از این کتاب موجود است که در سال 1324ش. با عنوان قیام حسینی از روی نسخة اصلی در ملایر چاپ شده است که متأسفانه سهو و اشتباه فراوان دارد.

 

کتاب سفینه قهرمانی به گونه مجالس تنظیم یافته است. مجالس اصطلاحاً به معنی کتابی است که مجموعه‌ای از سخنرانی‌ها و مجلس‌های وعظ شخص خاصی را در بردارد. کتاب‌های مجالس دو گونه‌اند: یکی آن‌هایی که نقل سخنرانی‌های یک سخنران است که انجام گرفته و دیگر آن‌هایی که برای این منظور نگارش یافته است؛ یعنی نویسنده آن را به گونه‌ای نوشته است که سخنوران بر منابر بخوانند و بر زبان آورند. در فارسی کهن‌ترین این گونه کتاب‌ها روضه‌الشهداء است در ده باب با توجه به دهة اول محرم تنظیم شده است و هر باب موضوع خاصی دارد که در پایان آن گریز به صحرای کربلا زده است.

در کتاب سفینه معمولاً هر مجلس با قصیده و تحمیدیه و مناجاتی آغاز می‌شود که متناسب با موضوع آن است و مؤلف در آن نهایت هنر خود را نشان داده است.  

این کتاب با توحید شروع می‌شود. پس از آن به مدح حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) می‌پردازد. مدح امیرالمؤمنین، مدح مادر سادات و دیگر امامان شیعه (علیهم السلام) از دیگر بخش‌های این کتاب است. قضیه به دنیا آمدن امام حسین (علیه السلام) و آمدن حوریه‌ای به نام لعیا برای کمک به حضرت زهرا (سلام الله علیها) در ادامه آمده است.3 داستان دردائیل نیز پس از آن بیان شده است. در این قسمت قهرمان‌خان شعر بسیار زیبایی را نقل می‌کند که در آن مصیبت‌های سیدالشهدا را سنگین‌تر از مصائب پیامبران می‌داند. قضیه بر تخت نشستن یزید پلید، حرکت امام با اهل‌بیت خود از مدینه به کربلا و رفتن مسلم به کوفه از دیگر بخش‌های سفینه قهرمانیه است.

از ویژگی‌های این کتاب، پرداختن به اصحاب باوفای امام حسین است که کمتر مورد توجه قرار گرفته است. حر،‌ وهب بن کلبی، حبیب بن مظاهر، جون، عابس، غلام ترک و سوید بن عمرو بن ابی المطاع از جمله شهدایی‌اند که نام آن‌ها در این کتاب آمده است. در ذکر این اصحاب، رجزهای آنان به زبان عربی نیز آورده شده است. پس از یاران نوبت به شهدای بنی‌هاشم می‌رسد. ذکر این نکته ضروری است که در بعضی موارد شاعر در بیان مطالب تاریخی اشتباهاتی هم داشته است. مثلاً عمر پسر امیرالمؤمنین در کربلا حضور نداشته؛ اما در این کتاب نامش جزء شهدا آمده است. مورد دیگر اینکه بنا بر آنچه مشهور است، نخستین کسی که از بنی‌هاشم به میدان رزم رفت، حضرت علی‌اکبر بود؛ اما در این کتاب عبدالله بن مسلم بن عقیل ذکر شده است.

احوالات زنان امام حسین (علیه السلام) پس از آن حضرت،‌ دفن شهدا توسط طایفه بنی‌اسد بخش‌های پایانی سفینه قهرمانی را تشکیل می‌دهد. داستان آهنگری که به کربلا آمده بود و برای سپاه عمر سعد ملعون شمشیر و نیزه تیز می‌کرد، آخرین داستان این کتاب است. آهنگر مذکور خواب قیامت را می‌بیند و... . برای حسن ختام این نوشته شعری از سفینه قهرمانی انتخاب شده است. این شعر که از زبان جون آن غلام سیاه روی سپیدبخت گفته شده، از آن رو انتخاب شده که درواقع زبان حال تمام عاشقان حسینی است.

ای به اوج شرف شهریار عرش سریر         تو سیدی و مَنَت بنده، حاجتم بپذیر

اگر سیاهم و در چشم مدعی خارم           ولی به خاک رهت فخر به شهان دارم

بر آستان تو اکرام دیگر است مرا             کلاه گوشه به سر تاج قیصر است مرا

کسی به من نزد طعنه در سیه‌رویی         که من چو زلف علی‌اکبرم به دلجویی

اگر من از حبشی‌زادگی پریشانم              به خال کنج لب قاسم تو می‌مانم

رضا مباش که بی‌قدر و بی‌بها گذرم         مرا فدا کن و بگذار قیمتی به سرم

غلام پیر و سیه کس نمی‌خرد به جهان     ولی غلام تو دارد شرف به پادشهان

پی نثار تو جانی در آستین دارم             سیاه رویم و تشویش واپسین دارم

مرخصم کن و از ننگ جان برون آرم     بر روی تیره و بخت سیاه مگذارم

 

 

پی‌نوشت

    1. برگرفته از شعری از قهرمان‌خان.
    2. طبق آنچه در مقدمه کتاب سفینه قهرمانیه آمده وقتی که قهرمان‌خان دار فانی را وداع گفت در همان زمان شخص دیگری هم بدرود زندگانی گفت و وصیت کرد که او را در عتبات به خاک بسپارند. پس از حمل جنازه به کربلا، هنگام تدفین، بستگان آن فرد مشاهده می‌کنند که به جای او قهرمان‌خان در تابوت است. کسان متوفی پس از مراجعت و ثبوت موضوع مخارج را از ورثة آن مرحوم مطالبه و اخذ می‌نمایند.
    3. در اینجا نه مجال بررسی صحت و سقم مسائلی از این قبیل وجود دارد و نه قصد داریم به آن بپردازیم. فقط در همین حد که داستان آمدن حوریه‌ای به نام لعیا برای کمک به حضرت زهرا (سلام الله علیها) هنگام تولد امام حسین (علیه السلام)، در کتاب‌های مدینه‌المعاجز (نوشته سید هاشم بحرانی)، المنتخب (نوشته طریحی) و شجره طوبی (نوشته محمدمهدی حائری مازندرانی) آمده است.

منبع

قهرمان‌خان قهری،‌ قیام حسینی یا سفینة قهرمانیه، ملایر،‌ بنگاه مطبوعاتی سپهر، 1370ق.‌