«
»
  • 1
  • 2
«
»
  • 1
  • 2
  • 3
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»

شاعر در آیینه وحی - بررسی جایگاه شعر در قرآن

محقق: حجت الاسلام و المسلمین دکتر علی نصیری 

 

در قرآن كريم از شعر و شاعران بر اساس محورهای ذیل یاد شده است:

1. در آیه شریفه «و ما هو بقول شاعر»1 بر پیرایستگی قرآن از شعر تأکید شده است.
2. در آیه شریفه: «و ما علمناه الشعر و ما ینبغی له»2 اعلان شده که به پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) شعر آموخته نشده است؛ زیرا شعر شایسته ایشان نیست.
3. در پایان سورة شعراء که به دليل پرداختن به مسئله شعر و شاعران «شعراء» نام گرفته چنین آمده است:
«والشعراء یتبعهم الغاوون ألم تر أنهم فی کل واد یهیمون و أنهم یقولون ما لا یفعلون الا الذین آمنوا و عملوا الصالحات و ذکروا الله کثیراً و انتصروا من بعد ما ظلموا؛3 و [پیامبر شاعر نیست؛ زیرا] گمراهان از شاعرانپیروی می‌کنند. آیا نظر نکرده‌ای که آنان در هر سرزمینی سرگردانند و آنچه را که انجام نمی‌دهند، می‌گویند؟! مگر کسانی که ایمان آوردند و [کارهای] شایسته انجام دادند و خدا را بسیار یاد کردند، و بعد از ستم‌دیدگی، [از شعر خود] یاری جستند [و دفاع کردند]».
در این آیات از سه جهت از شاعران نکوهش شده است:
1. گمراهان از ایشان پیروی می‌کنند.
2. در هر وادی بی‌پروا گام می‌نهند.
3. عمل آنان با گفتارشان ناسازگار است.
علامه طباطبایی (رحمه الله علیه) در ذیل آیاتي كه گذشت، مي‌نويسد:
«گمراه کسی است که در راه باطل گام برداشته و راه حق را از کف داده است و صنعت شعر از آن جهت به غوایه و گمراهی نسبت داده شده که شعر بر قوة خیال و تصویر غیر واقعی اشیا استوار است. بدین دليل است که تنها افراد گمراه که سخت شیفتة جلوه‌های آراستة خیالی و صورت‌های وهمی هستند به آن اهتمام می‌ورزند که همین شیفتگی ایشان را از رویکرد به حق باز داشته، از رشد و تعالی باز می‌دارد...».4
از گفتار مرحوم علامه چنین استفاده می‌شود که نکوهش در آیات مذکور متوجه جوهر شعر است،نه خود شاعران. تأکید بر اینکه شعر بر عنصر خیال‌پردازی مبتنی است و خیال‌پردازی‌ها انسان را از حقیقت باز می‌دارد، نشانگر اين مدعاست؛ در حالی که به نظر می‌رسد نکوهش در این آیات مستقیماً متوجه شاعران است. شاهد بر آن نيز استثنایی است که در پایان آیه بیان شده است، یعنی استثناي شاعرانِ خدا باور و نیک‌کردار؛ زیرا اگر جوهر شعر معیوب باشد و کژی و گمراهی از لوازم ذاتی‌اش به حساب آيد، استثناي شاعران دین‌باور معنا نداشت.
نکتة قابل توجه دیگر نقش «دادستانی» است که برای شعر و شاعر در پایان آیه به آن اشاره است. شاعر به کمک سرودن شعر، ستمکاران را رسوا نموده، داد مظلومان را می‌ستاند. در شأن نزول آیه آورده‌اند:
«آنگاه که این آیات فرود آمد شماری از شاعران نزد پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) آمده، در حالی که سرشک اشک بر رخسار ایشان جاری بود، گفتند ما شاعر هستیم که خدا چنین از شاعران نکوهش کرده است.پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) این بخش از آيه را برای ایشان تلاوت نمود:«الا الذین آمنوا و عملوا الصالحات» و فرمود: مقصود از این استثنا شما هستید، چنان‌که مقصود از عبارت«وذکروا الله کثیراً» و عبارت«وانتصروا من بعد ما ظلموا» شما هستید».5
همچنین نقل شده است یکی از شاعران پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) به نام «کعب بن‌مالک» پس از نزول آیات بالا، نزد پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) آمد و عرض کرد خداوند دربارة شعر مطالبی را اعلام داشت که شما از آن آگاهید. نظر شما چیست؟پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) در پاسخ فرمودند: «ان المؤمن یجاهد بسیفه و لسانه؛ مؤمن با شمشیر و زبانش جهاد می‌کند».6
شأن نزول‌های مذکور به‌روشنی اثبات می‌کند که شعر در جوهر خود مذموم و قبیح نیست وگرنه نمی‌شد از آن برای جهاد در راه خدا، چنان‌که در روایت دوم آمده است، بهره جست.
پی‌نوشت:
1. حاقه:41.
2. یس:69.
3. شعراء:224-227.
4. علامه طباطبايي؛ المیزان؛ ج15، ص331.
5. علامه اميني؛ الغدیر؛ ج2، ص9.
6. همان.

نظر خود را اضافه کنید.

مهمان
پنج شنبه, دسامبر 14, 2017
0 حرف

نظرات

  • هیچ نظری یافت نشد