«
»
  • 1
  • 2
«
»
  • 1
  • 2
  • 3
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»

اصول فنی و معنوی در مداحی و روضه‌خوانی

 

 

 

مداح مناجات‌خوان چه نکته‌های معنوی را باید لحاظ کند؟

اولین خصوصیتی که مداح باید داشته باشد اخلاص و کسب رضایت خداست، یعنی چه تشویقش کنند، چه نه، چه مردم پای منبرش بنشینند، چه نه، چه ناشناخته بماند و چه نه، برایش تفاوتی نداشته باشد. اصل این است که خدا بپسندد. دومین خصوصیت رعایت تقوای الهی است. مداحان باید بکوشند که از محرمات الهی بپرهیزند و ظاهر خوبی داشته باشد. آنان باید متواضعانه با مردم اخلاق و رفتار خوب داشته باشد، چنان‌که با عملش اسلام را به مردم معرفی نماید و کاری کند که در زندگی‌اش الگوی مردم شود. مداح شایسته است که با بزرگان بنشیند و با آنان برخیزد. همین‌طور وی باید همیشه با طهارت باشد ومهم‌تر این است که حال بزرگ‌ترها وکسوت‌ها را رعایت کند.

به چه نکات فنی باید توجه کند؟

مداح باید بفهمد چه می‌گوید. چون اگر نفهمد هم از لحاظ آهنگ، هم از لحاظ وقف و وصل، هم به لحاظ اصول نمی‌تواند مجلس خوبی برای مردم اجرا کند. دوم اینکه باید مداح‌ها با آوازها و ردیف‌ها و دستگاه‌های موسیقی ایرانی آشنا شوند. باید نت‌ها، آهنگ‌ها و سبک‌ها را گوش دهند و صدای خودشان را هم با یک سبک تنظیم کنند. آن وقت کم‌‌کم خودشان هم می‌توانند در سبک نوآوری کنند.

شما بیشتر از چه دستگاهی استفاده می‌کنید؟

ما سه آهنگ داریم: آهنگ‌های حماسی و رزمی که در هنگام جنگ‌ها از آنها استفاده می‌کنند. هنگام جنگ با آهنگ حزین برای رزمنده‌ها شعر حماسی نمی‌توان خواند، بلکه هم شعری که خوانده می‌شود باید حماسی باشد و هم آهنگ آن شعر. یکی دیگر از آهنگ‌ها، آهنگ‌های شاد و دلنشین است که برای غزل خواندن در مجالس شادی اهل بیت(علیهم‌السلام) و جشن‌ها استفاده می‌کنند. یکی هم آهنگ‌های حزین و غمگین است که این هم در مجالس عزای اهل بیت(علیهم‌السلام) استفاده می‌شود. ما باید با این سه آهنگ آشنا باشیم و با توجه به معنای دعا و شعری که می‌‌خوانیم از آنها استفاده کنیم.

چه کنیم دعاخوانی خسته کننده نباشد؟

اگر معنای مناجات را بدانیم و با توجه به معنا دعا بخوانیم آن‌وقت‌ یکنواخت و خسته کننده نمی‌شود. برای نمونه، دردعای ابوحمزه آمده است: «أنا الصغیر الذی ربّیته و أنا الجاهل الذی علمته.» این بخش از دعا را نباید زیاد حزین و غمگین خواند؛ زیرا دعا در بیان نعمت‌های خدا در حق بنده است. این عبارت را با آهنگ اصفهان می‌خوانیم که مقداری شاد است، ولی وقتی خواستیم بخوانیم: «أبکی لخروج نفسی» که دربارة قبر و قیامت است، آهنگ‌هایی با دستگاه افشاری یا دشتی و شور را باید به کار برد که مقداری حزن‌انگیز است. بنابر این، کاربرد دستگاه‌ها با توجه به معنایی است که جملات دارند.

چه چیزهایی در کیفیت برگزاری جلسه تأثیر دارد؟

زمان، مکان، مستمع و خواننده همه در کیفیت برگزاری جلسه تأثیر دارد. در دعای ابوحمزه آمده است: «اللهمّ إنی کلّما قلت قد تهیئت و تعبئت و قمت للصلوة بین یدیک و ناجیتک ألقیت علیّ نعاساً؛ خداوندا من هر وقت خواستم آماده شوم و برخیزم برای به جا آوردن نماز و مناجات با تو ناگهان در خودم احساس کسالت و تنبلی می‌کنم.» آن وقت دلیل می‌آورد: «سیّدی لعلّک عن بابک طردتنی و عن خدمتک نحّیتنی، أو لعلّک رأیتنی مستخفّاً بحقّک فأقصيتنى أو لعلّك رأيتنى‏ معرضاً عنك فقليتنى أو لعلّك‏ وجدتنى‏ فى‏ مقام الكاذبين فرفضتنى‏‏ أو لعلّك رأيتنى‏ غير شاكر لنعمائك فحرمتنى أو لعلّك فقدتنى‏ من مجالس العلماء فخذلتنى او لعلّك رأيتنى‏ فى الغافلين فمن رحمتك آيستنى أو لعلّك‏ رأیتنی آلف مجالس البطالین فبینی و بینهم خلّیتنی أو لعلّك لم‏ تحب أن تسمع دعائى‏ فباعدتنى؛ شاید کارم به آنجا رسیده که تو مرا از در خانه‌ات رد کرده‌ای و از خدمت در پیش‌گاهت بازداشته‌ای، شاید دیدی من دستوراتت را سبک می‌شمارم این حال مناجات را از من گرفتی، شاید دیدی من از فرمان تو اعراض می‌کنم من را به حال خودم گذاشتی، شاید دیدی زبانم به دروغ می‌گوید من دوستت دارم اما قلب و عملم این را نمی‌گوید، شاید دیدی من شکر نعمت تو را نمی‌کنم پس محرومم کردی، شاید مرا در مجالس علما و دانشمندان و باخردان غایب دیدی پس به حال خودم واگذاشتی، شاید مرا در زمرة غافلان دیدی پس از رحمتت مأیوسم کردی، شاید دیدی نشست و برخاستم با گناه‌کاران زیاد شده پس مرا در میان آنها واگذاشتی، شاید هم کارم به جایی رسیده که دیگر دوست نداری دعایم را بشنوی!»

شنیده‌ام جایی گفته‌اید که دعای عرفه دایرة‌المعارف دعاهاست؛ همین طور است؟ منظورتان چیست؟

واقعاً دایرةالمعارف است. اولش که شروع می‌کنید توحید است. بدون توحید هیچ چیزی درست نیست. «الحمدلله الذی لیس لقضائه دافع و لا لعطائه مانع و لا كصنعه‏ صنع صانع» اما انسان باید خودشناس هم باشد؛ چه کسی بوده، چه کسی هست و چه کسی خواهد بود. می‌فرماید: «ابتدئتنی بنعمتک قبل أن أكون‏ شيئاً مذكوراً وخلقتنى‏ من التراب ثم أسكنتنى الاصلاب آمنا لريب المنون و اختلاف الدهور...؛ قبل از اینکه من چیزی بشوم، تو نعمت‌هایت را در حق من شروع کردی. من را از خاک خلق کردی، بعد ‌مرا در پشت پدرانم قرار دادی، بدون آنکه گردش شب و روز صدمه‌ای به من بزند.» نطفه‌ای در پشت پدرانم بودم، بعد مرا از صلب پدر به رحم مادر منتقل کردی. بعد آن مراحلی آغاز می‌شود که در شکم مادر اتفاق می‌افتد. مهم این است که حضرت 1400 سال پیش در قالب دعا و مناجات با چشم‌های پر از اشک در حجاز بیان می‌کند که «بین لحم و دم و جلد لم‏ تشهدنى‏ خلقى.» که اشاره به مراحل رشد و نمو انسان دارد و اینکه دستگاهی که خدا در شکم مادر قرار می‌دهد به هنگام رزق و روزی را می‌رساند تا طفل از شکم مادر بیرون می‌آید. دانشمندان می‌گویند که بهتربن غذا برای بچه شیر مادر است: «و رزقتنى‏ من الغذاء لبناً مرياً» بعد محبت پدر و مادر را در دل من قرار دادی، من را در گهواره حفظ کردی، بعد کم‌کم بزرگ شدم، زبانم را باز کردی. از من تا آن موقع تکلیف نمی‌خواستی. بعد وقتی که عقلم رسید به من گفتی که «و أوجبت علیّ طاعتک و عبادتک» باید به تحقیق خودم مسلمان شوم و عبادت کنم نه به تقلید دیگری.

برای خواندن دعای عرفه به چه نکاتی باید توجه کرد؟

آماده‌ترین روز و لحظات و ساعات برای تغییر در دل‌های مردم روز عرفه است. مهم‌ترین مشکل جهان اسلام به تأخیر افتادن فرج امام زمان(عجّل الله فرجه) است. اولین کاری که باید بکنیم آماده سازی مردم برای حکومت ایشان است. خوب است که دو سه روضه هم در حد پنج دقیقه خوانده شود.

شما معمولاً در چه بخش‌هایی از دعا روضه می‌خوانید؟

من معمولاً‌ آن بخش دعا را روضه می خوانم که می‌گوید: «و ممسک یدی ابراهیم عن ذبح ابنه بعد کبر سنّه و فناء عمره؛ ای خدای ابراهیم که می‌خواست فرزندش را در راه تو قربانی کند او را از قربانی کردن فرزندش بازداشت.» اینجا روضة علی اکبر و امام حسین را می‌خوانم.

در جایی هم صبرایوب را با صبر امام سجاد(علیه‌السلام) و حضرت زینب(سلام‌الله علیها) مقایسه می‌کنیم.

یکی هم همان شهادت حضرت مسلم است. انصاف نیست آدم روز عرفه که روز شهادت حضرت مسلم است ایشان را یاد نکند.

به نظر شما بیشتر روضة کلامی بهتر است یا روضة شعری؟

اگر کسی بتواند از شعر استفاده کند راه را کوتاه کرده است. بعضی‌ از شاعران مثل آقای علی انسانی چنان توانا هستند که در یک مصراع همه چیز را به هدف می‌رساند. ولی روضه‌خوانی به سبک کلامی هم خوب است، ولی شعر زودتر تأثیر می‌گذارد.