«
»
  • 1
  • 2
«
»
  • 1
  • 2
  • 3
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»
«
»

پایه مداحی و روضه خوانی علم است

 

 

 

روضه‌خوانی به عنوان شاخه اصلی مداحی، بیشترین تأثیر را بر مستمع دارد. روضه‌خوانی به علت استفاده از ابزارهای تخصصی متعدد اعم از شعر، مقتل، مخاطب‌شناسی و... دارای پیچیدگی‌های فراوان است. برای موفقیت در این عرصه، بهره بردن از تجربیات دیگران اجتناب‌ناپذیر است. به این بهانه در محضر حاج عباس حیدرزاده نشستیم تا برایمان ازروضه بگوید.

لطفاً در ابتدا خودتان را برای خوانندگان ما معرفی بفرمایید.

من عباس حیدرزاده در سال 1345، در یکی از محله‌های قدیمی قم به نام باغ‌پنبه متولد شدم. تحصیلاتم فوق لیسانس علوم قرآنی و حدیث است. تقریباً می‌توانم بگویم مداحی در خانوادة ما ارثی است؛ چون علاوه بر بنده برادر بزرگ‌تر ما، مرحوم حاج غلام‌حسین حیدرزاده، هم مداح بود. در سال 1360 یا 61 جلسات هفتگی تشکیل دادیم که مدیر آن حاج میرزا محمود مولوی برادر مرحوم حاج ملّا حسین مولوی بود. این جلسه الحمدلله خیلی با برکت بود؛ چون هر هفته باید شعر حفظ می‌کردیم و می‌خواندیم، به همین دلیل دنبال مطلب می‌رفتیم. از طریق همان جلسات با مرحوم حاج ملّا حسین مولوی آشنا شدم که خب از تجربیات، علم، رفتار و سیرة ایشان خیلی بهره‌مند شدیم. در جنب این فعالیت‌ها، به اهل‌بیت (علیهم السلام) هم متوسل می‌شدیم تا ما را کمک کنند بتوانیم خوب انجام وظیفه کنیم.

- مداح که می‌خواهد روضه‌خوان شود، باید چه مؤلفه‌هایی را داشته باشد، سراغ چه چیز برود و از کجا شروع کند؟

پایة مداحی و روضه خواندن، علم است. مداح حداقل باید به اندازه‌ای علم داشته باشد که بتواند از مقاتل استفاده کند.

- منظور شما علم عربی است؟

- علاوه بر عربی، با تاریخ اسلام و سیرة ائمه نیز آشنا باشد. از این جهت که اگر روضه یا روایتی را دید، بتواند با زمان ائمه تطبیق بدهد تا بتواند صحت آن را معلوم کند. مثلاً می‌گویند حبیب بن مظاهر با امام حسین هم بازی بوده است! اگر کسی با تاریخ آشنا باشد می‌داند که اصلاً سن حبیب بن مظاهر به امام حسین نمی‌خورد. امام حسین (علیه السلام) هنگام شهادت 57 سال داشته در حالی که حبیب حدود 80 یا90 سالش بوده است. تقریباً 20 تا 25 سال با یکدیگر فاصلة سنی داشته‌اند. پس آن داستانی که می‌گویند آن دو بزرگوار در مدینه با یکدیگر هم‌بازی بودند و... نادرست است.

از این جهت ما می‌گوییم مداح باید دانش داشته باشد، آگاهی داشته باشد، علم داشته باشد تا بتواند تشخیص بدهد و روضه‌ها را صحیح بخواند و در نتیجه مطالب را برای مردم صحیح بیان کند. از جهت دیگر با تاریخ حدیث و علم حدیث، آشنایی داشته باشد و سلسلة راویان حدیث را بشناسد. علاوه بر این‌ها مداح باید قدرت تطبیق دادن حدیث را با قرآن، سنت پیغمبر و ائمه داشته باشد. اگر حدیثی با مبانی قرآن یا سنت پیغمبر مطابقت نداشته باشد، این حدیث اصلاً از رده خارج است.

مطلب بعدی این است که ما هنر روضه‌خوانی را داشته باشیم. هنر روضه خواندن هم پارامترهای متعددی دارد. فنون روضه‌خوانی مثل فن گریز، استفاده از تشبیه و استفاده از اعداد و ارقام در روضه و مسائلی از این قبیل است که یک روضه‌خوان باید در آن‌ها مهارت کسب کند تا بتواند آن‌ها را اجرا کند. مرحلة بعدی صدا و صوت است که حالا درجة آن درجة پایین‌تری است. کسی که صوت هم نداشته باشد، می‌تواند روضه را خوب بخواند و از مردم اشک بگیرد. حالا حتماً نباید با صوت بخواند. خیلی از منبری‌های بودند که همین‌طوری روضه می‌خواندند و اشک هم از مردم می‌گرفتند. مرحوم آقای فلسفی، آقای فاطمی‌نیا، آقای نقویان، آقای دکتر رفیعی و دیگران که صوت هم ندارند، ولی خوب گریه می‌گیرند.

بحث دیگری که خیلی مهم است، بحث اخلاص است؛ یعنی در گفتن مطالب، بازگو کردن مقاتل و روضه‌ها باید بحث عبودیت ما هم قوی باشد. اینکه عبد خدا باشیم، به واجبات خود عمل کنیم، از سیئات و محرمات دوری کنیم، این در نفوذ کلام بسیار تأثیر دارد. چون این کار خیلی مقدس است و مردم با احساسات پاک می‌آیند. قلب مؤمن، قلب عاشق اهل‌بیت حرم خداست. طبق روایتی که امام صادق فرمودند «الْقَلْبُ حَرَمُ اللَّه»[1] قلب جایگاه خداست، جایگاه اهل‌بیت است. نباید غیر از اهل‌بیت و خدا را در آن جا بدهیم. چه زبانی می‌تواند بر این قلب تأثیر بگذارد؟ زبانی که الهی باشد. زبانی که با ذکر خدا آشنا باشد نه زبانی که غیبت، دروغ، تهمت یا بسیاری از مسائل دیگر از آن بیرون بیاید. چه چشمی می‌تواند گریه کند؟ چشمی که الهی باشد، نه چشمی که دائم به نامحرم نگاه می‌کند، نه چشمی که دنبال حرام است.

- دربارة فن روضه‌خوانی بیشتر برای ما توضیح دهید؟

یکی از فنون بسیار مهم تشخیص مداح است؛ یعنی مداح تشخیص بدهد در این مجلس چه بخواند. یک موقع یک مجلس است که نیاز به روضه ندارد و نباید روضه خواند. یک مجلس نیاز به شعر خواندن ندارد و باید روضه خواند. یک مجلس باید از همان ابتدا شروع به مداحی کرد؛ چون اگر شعر و روضه خوانده شود، مجلس از حال می‌افتد و سرد می‌شود. باید ابتدا یک نوحه‌ای خواند تا مجلس را گرم‌تر کرد و وقتی که مجلس از آن حال و هوا بیرون آمد، بعد یک روضه‌ای خواند. در نظر گرفتن اقتضای حال بسیار مهم است؛ یعنی ما متناسب با اقتضای حال مجلس برنامه اجرا کنیم. در نظر گرفتن اقتضای حال یک تیزبینی و تشخیصی می‌خواهد که خود مداح می‌داند. این هم بر اثر اوّلاً تیزبینی و هوشمندی مداح و بعد هم بر اساس تجربه به دست می‌آید. تجربه این‌ها را به ما یاد می‌دهد که من الان اینجا باید چه کار کنم. مثلاً در محضر یک مرجع و یکسری از علما و بزرگان چه باید بخوانم، چه حدیثی چه روایتی، در جمع هیئتی‌ها چه باید بخوانم. محوریت این‌ها یک چیز است، سالم خواندن و صحیح خواندن و درست خواندن؛ منتها باید دقت شود تا در هر مجلس متناسب با آن برنامه اجرا شود. مهم تشخیص است. مثلاً اگر کلاسیک کار است ابتدا باید با چند بیت شعر کند حالا شعر یا مدح ائمه باشد، بعد وارد روضه شود. اگر مجلس دهة محرم باشد، می‌تواند در اول کار چند بیت غزل پندیات یا عرفانی خواند، بعد کم‌کم زمینه روضه‌ را با حدیث یا روایت یا همان شعر آماده کرد. می‌شود انتهای شعر ربط داده شود به مصائب سیدالشهدا (علیه السلام) بعد وارد روضه شد.

- نوای شعرخوانی چه؟ یعنی آهنگی که مداح استفاده می‌کندت مهم نیست؟

ببینید روضه‌خوان وقتی روضه می‌خواند باید حال و هوای آن مقتلی که می‌خواند در وجود او باشد. یعنی وقتی می‌تواند تأثیرگذار باشد که حال و هوای آن داستان و آن مقتلی که دارد می‌خواند، در وجود خود او متبلور باشد. یعنی اگر خود مداح حال پیدا کرد، به طور طبیعی صدایش محزون می‌شود و اشکش جاری می‌شود. بعد این صوت محزون در شنونده هم تأثیر می‌گذارد.

-‌ ملاک موفقیت جلسه چیست؟

ملاک موفقیت کلی مداح این است که بتواند در مستمع خود تأثیر بگذارد. اگر مداح توانست تأثیر بگذارد، یعنی مستمع را متحول کند، موفق بوده است. مصداق این تحول در گریه کردن است. وقتی طرف گریه می‌کند، در حال او یک انقلابی به وجود می‌آید و وقتی اشک می‌ریزد حال او متحول می‌شود. البته باید دانست که هدف اشک نیست؛ ولی گریه ابزار است. هدف تعالی است، هدف نزدیک شدن به خدا و اهل‌بیت است؛ ولی این قرب به لوازمی مانند اشک، سینه زدن، ناله کردن و زمزمه کردن نیاز دارد. این‌ها وسیله هستند تا ما به آن هدف عالی که قرب خدا و نزدیکی به اهل‌بیت (علیهم السلام) است برسیم.

- صدا را چطور نگه داریم؟

اوّلاً در خواندن نباید افراط کرد. متخصصان حنجره می‌گویند خیلی نباید بالا بخوانید و شش دنگ صدا را هزینه کنید یا از آن استفاده کنید. خب سینة کسانی که می‌گیرد معمولاً یا زیاد داد می‌زنند یا بیش از حد انرژی مصرف می‌کنند و الّا در حالت معمولی آدم یک بیت شعر را با گام بالا می‌خواند و بقیه را با گام متوسط یا پایین. اصلاً روضه را نمی‌شود خیلی با گام بالا خواند، با گام بالا خیلی بخواهید بخوانید تأثیری هم ندارد و حتی شاید نتیجة عکس هم بدهد. سوز روضه زمانی است که انسان روضه را در گام متوسط بخواند. مقام معظم رهبری جایی فرموده بودند که صداهای خود را برای شب عاشورا نگاه دارید؛ چون شب عاشورا جمعیت زیادی می‌آیند و می‌خواهند از شما استفاده کنند.

پرهیزهایی هم وجود دارد که انسان باید آن‌ها را رعایت کند؛ مثلاً از آب یخ یا میوه‌های خیلی سرد باید پرهیز کرد. مقابل آن باید از غذای خیلی داغ، آب یا چایی خیلی داغ هم پرهیز کرد. مداح هنگامی که عرق دارد، وقت بیرون رفتن مواظب باشد سرما نخورد. آخر شب هم که می‌خواهد بخوابد، باید با یک سرم‌های شستشو یا آب نمک رقیق گلو و مجرای بینی خود را شستشو دهد. صبح اول وقت هم که بیدار می‌شود، باز این‌ها را شستشو دهد که اگر میکروبی یا ویروسی هست، برطرف شود.

- یکی دو مقتل که به نظر شما قابل استفاده است، به ما معرفی کنید.

مقتل مقرّم کتاب خوبی است که می‌توان از آن استفاده کرد. منتهی‌الآمال و نفس‌المهموم، قصة کربلای حاج آقای نظری منفرد و کتاب لهوف هم از جمله کتاب‌های خوب و قابل استفاده است. منتها پیشنهاد من این است که مداح‌ها یک جلسه‌ای را با حضور یک استاد داشته باشند. درواقع یک کارشناس که این مقاتل را بررسی کند. ما روضه‌های زیادی داریم که هنوز خوانده نشده است. می‌توانند این‌ها را از مقاتل صحیح استخراج و تلفیق کنند؛ از این‌ها گریز در بیاورند. این‌ها را ارائه بدهند؛ منتها باید با هم هم‌فکری کنند. خِرد جمعی لازم دارد تا بتوانند از استعدادهای همدیگر استفاده کنند. ما سه یا چهار ماه به محرم جلساتی داریم که دوستان این مقاتل را بررسی می‌کنند. روضه‌ها بررسی می‌شود، گریزها مشخص می‌شود، شعر مشخص می‌شود، سبک‌های نوحه‌ها و واحدها و شورها در این جلسات مشخص می‌شود.

 



[1]- بحارالأنوار، ج ‏67، ص 1.