برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»

سلوک باران - صدای نور از چوب‌های سیاه زندگی‌نامة استاد حبیب‌الله فضائلی (استاد معاصرخط،کاتب قرآن و شاعر)

نیلوفر هادوی (دبیرآموزش و پرورش ناحیه 2 اصفهان)

 

«نـــــون و القلم و ما یسطرون»؛[1] سوگند به قلم و آنچه می‌نگارد.

در باب اهمیت قلم و اهل قلم، همین بس که پیامبر اکرم فرمودند: «کسی که قلمی بتراشد و با آن در باب علم و دانش چیزی بنویسد، خداوند درختی در بهشت به او عطا کند که از دنیا و آنچه در آن است بهتر باشد».

همچنین آن حضرت فرمودند: «دانش مانند شکار رمنده است و نوشتن قید و بند آن است». نیز فرمودند: «مؤمنی که بمیرد و ورقه‌ای از علم و دانش به‌جای گذارد، آن ورقه در روز قیامت مانعی میان او و آتش خواهد شد».[2]

 

نسیم بهاری در روز 12 اردیبهشت‌ماه، در سال 1301 هجری شمسی به همراهی زمزمه مکرّر آبشار سمیرم که از دوردست‌ها به گوش می‌رسید، مژدة ورود مهمان کوچکی را به محمّدابراهیم می‌داد.

فضای خانه پدری برای حبیب‌الله کوچک، آکنده از شمیم خوش دانش و هنر و روحانیّت بود.

حبیب‌الله کوچک، تنها سیزده سال سایة پدر هنرمند خود را که در خوشنویسی، نقّاشی و حکّاکی دستی داشت، بر سر خود داشت.

هشت سال زندگی ساده طلبگی در حجره‌ای از مدرسه درب کوشک باعث فراگیری علوم اسلامی در حدّ سطح شد.

سفارش پدر نیز او را موظّف می‌داشت که دو مونس همیشگی را در کنار خود اختیار کند: «کتاب کلیله و دمنه را برای دنیایش، و کتاب معراج السّعاده برای آخرتش...».

هم‌زمان با تأسیس دانشکده ادبیات و تحصیل در آن مکان، لیسانس رشته ادبیات فارسی را در سال 1340 شمسی اخذ ‌نمود.

تدریس در دبیرستان‌های اصفهان و استفاده از هر فرصتی برای تمرین خوشنویسی و دقّت در کتیبه‌ها و سرمشق‌های استادان پیشین از یک طرف و فراگیری عاشقانه هنر خوشنویسی از سوی دیگر، روح پرتلاش وی را در کالبد جسمانی‌اش آرام و راحت نمی‌گذاشت. بی‌قرار و مشتاق لابه‌لای اوراق تمام کتب و آثار به‌جامانده در اقصی نقاط ایران را به دنبال انواع خطوط اسلامی، به ویژه خطوط مربوط به صدر اسلام، می‌گشت.

نتیجة این تلاش مستمر دائرة‌المعارفی شد برای هنر خوشنویسی که برای ایجاد آن نیاز به یک هیئت تحریریّه بود! دائرة‌المعارفی که اطلس خط نام یافت و در داخل و خارج کشور مورد اقبال قرار گرفت.

وی هفت نوع خطّ معروف را با استادی تمام می‌نوشت و بسیاری از شیوه‌های متروک، در تعلیم او زنده گشتند.

استاد فضائلی در سال 1343 شمسی، کلاس‌های آزاد خوشنویسی را در اصفهان تأسیس کرد که این کار، منجر به تشکیل انجمن خوشنویسان اصفهان به سرپرستی خود استاد در سال 1348 شد.

استاد در کتیبه‌نگاری بقاع متبرّکه، اماکن وقفی، مساجد و متون مذهبی داخل و خارج کشور شهرت فراوان داشت. از جمله آیاتی از سوره یس در بالای ضریح امام رضا (ع) و کتیبه‌های ضریح امام علی‌النّقی (ع) و امام حسن عسکری (ع)، قطعاتی بود که به خطّ استاد مزیّن شده بود.

بعدها هنر استاد فراگیر شد و خطّاطی‌های حرم مطهّر امام حسین (ع)، کاظمین(ع)، حرم حضرت زینب(س) و حضرت رقیّه (س) نیز به دست استاد آراسته شد.

در مورد شروع کتابت قرآن، ایشان بر اساس اعتقادات مذهبی خویش، ماه مبارک رمضان را انتخاب کردند. از یکم رمضان اوّلین آیه را آغاز و تا پایان رمضان سال بعد، آخرین آیه را تمام نمودند.

روزانه ده تا یازده ساعت روی آن کار نمودند، و این در شرایطی بود که اوضاع سنّی ایشان مقتضی چنین تلاش طاقت‌فرسایی نبود. اوج نظم و انضباط وی در خوشنویسی، در کتابت قرآن آشکار شد؛ زیرا هنگام نگارش قرآن، هفت نوع خط قرآن را در برابر خود می‌گذاشت و با جست‌وجو و دقّت بسیار از روی قرآن‌ها، قرآن خویش را می‌نگاشت.

استاد حبیب‌الله فضائلی با داشتن ویژگی‌هایی چون حُسن سلوک، سخت‌کوشی، صبوری، اخلاق بزرگوارانه با دوستان و هنرجویان، زینت‌بخش و مجلس‌آرای جمع هنرمندان بود.

در مسافرت‌ها نیز بسیار خوش‌سفر و باحوصله بود. خود ایشان به صراحت می‌فرمودند: «هنرمند باید اخلاق هنرمندانه داشته باشد، و بدون غرض در هنر دیگران بنگرد، و تشویق و تقدیر سزاوار به عمل آورد، و انتقاد سودمند را توأم با ادب عرضه کند. بر این اعتقادم که هنر واقعی، تجلّی جست‌وجوی عارفانه و صادقانه انسانی است معتقد و باایمان که چون دریافت که خداوند به او استعداد و مایه‌ای بخشیده است، باید در هنرآفرینی و خلاقیت در زمینه هنر و ادای این دین و وظیفه در برابر خالق و مخلوق، تلاش وافر داشته باشد».

از عادات ویژه استاد، مناسبت‌نویسی بود. ایشان هرگاه در محیط کلاس یا حتی در شهر و جامعه، اتفاق خاصّی می‌افتاد، به هنگام سرمشق، عبارتی مناسب و مربوط را تعلیم می‌داد.

از دیگر عادات استاد این بود که مقیّد بود به هنگام تحویل سال، با وضو نشسته و عبارت نورانی و مقدّس «بسم الله الرحمن الرحیم» را با خطّی زیبا خوشنویسی کند.

سرانجام در روز دوشنبه 12 آبان 1376 طومار 75 ساله عمر پربار استاد درهم پیچیده شد و این دل‌سپرده حق، به عالم حقیقت محض سفر کرد.

 

آثار استاد[3]:

زمانی که باغبان هنرآفرین هستی در بوستان خط، گلی چون تو را می‌پروراند، و رایحة خوش عطر هنرت را در اطلس خطّ خطّه‌های دور می‌پراکند، ما ردّپای قلمت را در گنجینة الأسرار یافتیم که ظهور جمال بود، پس در انجمن تو گرد آمدیم تا تعلیم خط بفرمایی... .

ای شاگرد مکتب دین! در کتابت قرآن کریم، قلم خود را تیمّن و تبرّک نمودی، و بابی بر شناخت قرآن در ظاهر آن به روی ما گشودی. در بحر بی‌کران قرآن، نقش و نگار در تفسیر آیه نور زدی و از مردآفرین روزگار سخن گفتی که مردانگی تنها در رکاب او جان می‌گرفت... .

یک جا دیوان اشعار سرودی، و جای دیگر مَرکب عشق در وادی اصحاب رسّ راندی.

ای حبیب خدا! اگر این‌چنین شیفتة فضائل اهل‌بیت (علیهم السلام) نبودی، کجا قوّت قلمت بر لوحه‌ها و کتیبه‌های اماکن متبرّکه در عراق و سوریه و ایران رخصت حضور در محضر نور می‌یافتند؟

کاش بر دست استادی بوسه می‌زدیم که بر ضریح و درهای امام‌زاده‌ها و مساجد، یادگار وحی را حک کرده است. اکنون سال‌ها گذشته است...، خامه شکسته و مایه تمام گشته. جسم تو در خاک نهفته و جان تو در افلاک شکفته؛ امّا... سرمایه‌ات بر جای مانده است. و... ما، میراث‌خوار سرمایه‌های عظیم فرهنگ این مرز و بوم گشته‌ایم!

 

 

 

منابع:

1. برگرفته از شرح حال استاد به زبان خود استاد.

2. برگرفته از خاطرات شیرین شاگردان استاد.

3. حبیب‌الله فضائلی، تعلیم خط، تهران، نشر سروش، چاپ2، 1360.

 



[1]. قلم: 1. از ابن‌عباس و حسن و قتاده روایت است که «ن» اسم دوات است. به نقل از کتاب تعلیم خط، فضائلی، ص16.

[2] - تعلیم خط، فضائلی ، ص17. به نقل از صبح الاعشی از مدائنی و تاریخ الخط و آدابه و امالی شیخ صدوق.

[3] - در متن، عنوان‌هایی که زیرشان خط کشیده شده، نام کتاب‌ها و آثار به جا مانده از استاد است.