برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»

کلید دوم «یاد مرگ و معاد» مبانی تربیت نفس در مناجات‌های امام زین‌العابدین سلام الله علیه

پژوهشگر و نویسنده: مرتضی اسدی

«هر انسانی، طعم مرگ را می‌چشد و شما را با بدی‌ها و خوبی‌ها می‏آزماییم و به سوی ما بازگردانده می‌شوید.»[1]

یادآوری آزمون و پرسش، هر انسان سعادت‌طلبی را به ایجاد آمادگی برای موفقیت و پیروزی در آن آزمون وامی‌دارد. از این رو با تمرکز و سنجش و مدیریت زمان، خواهد کوشید تا بهترین آمادگی‌ها را به‌دست آورد و حتی با اساتید مجرب، مشاوره و چگونگی پاسخ دادن به پرسش‌ها را تمرین می‌کند. چنین فرد آماده‌ای، حتی برای امتحان لحظه‏ها را می‏شمارد. چنین کسی پاداش خود را هنگامی خواهد دید که کارنامه‌اش را دریافت کند.

تاثیر یاد مرگ

یاد مرگ و پاسخگویی در برابر جان‏آفرین نیز انسان را به مراقبت از کردار خود وامی‏دارد و روح را برای پاسخگویی می‏پروراند. دربارۀ این آمادگی، حضرت امیرمؤمنانسلام الله علیه می‌فرماید: «مَنْ تَذَّکَرَ بُعْدَ السَفرِ اسْتَعِد؛[2] کسی که به یاد سفر طولانی آخرت باشد، خود را مهیا می‌سازد.» در این هنگام برای آن آزمون بزرگ آماده می‏شود و در مراتب بلند روحانی، حتی مشتاق مرگ نیز می‌گردد؛ چرا که مرگ را آرامگاهی می‌داند که مایۀ نزدیک شدن به خداوند متعال و لقاءالله است.

حضرت زین‌العابدینسلام الله علیه برای تقویت این سیر پرورشی، انسان‌ها را از آفتی پرهیز می‌دهد که ممکن است در راه تربیت روح، خلل و مانع ایجاد کند و از پروردگار بی‌همتا دوری از آن را خواستار می‌شوند که البته برای برخی، بسیار عادی است و گرفتار آنند: «وَاکْفِنا طُولَ الاَمَلِ...؛[3] ما را از آرزوی طولانی حفظ کن...» آرزوهای دور و دراز و بی اساس، طمع و سرگرمی‌های ناپسند و پوچ دنیا، آفتی است که غفلت را به دنبال دارد و خداوند دربارۀ گرفتاران این آفت می‌فرماید: «ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا وَ يُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسوفَ یَعلَمُون؛‏[4] آنها را به حال خود واگذار تا بخورند و از دنیا بهره گیرند و آرزوها، آنان را غافل سازند، اما به زودی خواهند فهمید.»

در نگاه تربیتی به این بخش از مناجات حضرت، یک راهکار برای پرهیز از آفت یادشده، بیان می‌شود که عبارت است از یاد مرگ و معاد. مربی نفس برای دور شدن از آرزوی طولانی و غفلت، همواره چند هشدار را از این مناجات شریف به یادگار خواهد داشت: مطمئن نباشد که پس از اتمام این ساعت، ساعت دیگری را نیز به اتمام می‌برد، شاید روز دیگری را پس از امروز درک نکند، حتی ممکن است توانایی پیوند دادن نَفَس بعد را با نفس قبل خود نداشته باشد و هرگز مطمئن نباشد گامی را که برمی‌دارد، بر زمین خواهد گذاشت...[5]

دوری از این آسیب نفسانی، سبب شوق انسان به مرگ می‌شود و فرا رسیدنش را مبارک می‌سازد و حضرت زین‌العابدینسلام الله علیه در دعاهای خود از پروردگار می‌خواهد تا زیارت مرگ را سبب خرسندی و قدمش را مایۀ انس گرداند و از سرافکندگی هنگام ملاقات مرگ، بیم می‌دهند.

«وَ انْصِبِ المَوْتَ بَیْنَ اَیْدینَا نَصْباً وَ لا تَجْعَلْ ذِکْرَنَا لَهُ غِبّاً... حتی یَکُونَ الْمَوْتُ مَأنَسَنَا الَّذی نَأنَسُ بَهِ و مَألَفَنَا الَّذی نَشْتَاقُ اِلَیهِ و حامَّتَنَا الَّتی نُحِبُّ الدُّنُوَّ مِنهَا...؛[6] مرگ را در برابر [دیدگانمان قرار ده تا فراموشش نکنیم] و یادش را در ذهنمان گسسته و ناپیوسته مساز... [آن‏قدر برای رسیدن به تو حرص داشته باشیم] تا آنکه مرگ برای ما آرامگاهی باشد که با آن انس بگیریم و جای اُلفتی که به آن مشتاق شویم و خویشاوندی که نزدیک شدن به او را دوست بداریم...»

آمادگی برای مرگ

یادآوری مرگ چنان آثار تربیتی ویژه‌ای بر روح و نفس انسان برجای می‌گذارد که علیسلام الله علیه نیز در عبارات بلندی چنین به مردم آگاهی می‌دهند: «أیها الناس! ... بَادِروا الموتَ الذی إِن هَرَبتُم منه أدرَکَکُم و إن أقَمتُم أخَذَکُم و إن نَسیتُمُوه ذَکَرَکُم...؛[7] ای مردم! ... برای مرگی آماده باشید که اگر از آن فرار کنید، شما را می‌یابد و اگر بر جای خود بمانید، شما را می‌گیرد و اگر فراموشش کنید، شما را از یاد نمی‌برد!» و نیز فرمودند: «شما را به یادآوری مرگ سفارش می‌کنم! از مرگ کمتر غفلت کنید! چگونه مرگ را فراموش می‌کنید، در حالی که او شما را فراموش نمی‌کند؟ و چگونه طمع می‌ورزید در حالی که به شما مهلت نمی‌دهد؟ مرگ گذشتگان برای عبرت شما کافی است. آنها را به گورشان حمل کردند، بی‏آنکه بر مرکبی سوار باشند، آنان را در قبر فرود آوردند، بی‏آنکه خود فرود آیند. چنان از یاد رفتند، گویا از آبادکنندگان دنیا نبودند و آخرت، خانۀ همیشگی آنان بوده است! از جایی که وطن آنان بود، رمیدند و در آنجا که نباید آرام می‌گرفتند، آرمیدند...»[8]

هرگز نباید این هشدار را از یاد ببریم: «أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُّمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ في‏ بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ؛[9]هر جا باشید، مرگ شما را درمی‌یابد، هر چند در برج‌های محکم باشید!» چرا که از لحظۀ بعد خود آگاهی نداریم.



[1] . انبیا، آیة35.

[2] . نهج البلاغه مرحوم دشتی، حکمت 280.

[3] . دعای چهلم صحیفۀ سجادیه.

[4] . حجر، آیة3.

[5] . دعای چهلم صحیفۀ سجادیه.

[6] . همان.

[7] . نهج البلاغه مرحوم دشتی، حکمت 203.

[8] . همان، خطبۀ 188.

[9] . نساء، آیة78.