برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»

سلام زائر جواب امام

حجت الاسلام والمسلمین استاد حسن عرفان

معارف دینی ما از سه طریق به دست می‌آید: روایات، ادعیه و زیارت‌نامه‌ها. با توجه در زیارت‌نامه‌ها درمی‌یابیم که یکی از عناصر اصلی زیارت‌نامه‌ها، سلام است که چند ویژگی دارد. ویژگی نخست این است که نام خداوند متعال است: «هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ»1 دومین ویژگی دعا بودن آن است. سلامٌ علیکم یعنی سلامتی بر شما باد. ویژگی سوم این است که سلام جزء شعائر دینی است. ازاین‌رو در روایات، افشاء سلام یعنی بلند گفتن سلام، مطرح شده است و هیچ‌چیز نباید جایگزین آن شود؛ مثلاً وقت بخیر، صبح بخیر، شب بخیر، و مانند این‌ها. یکی از ویژگی‌های گفتاری اهل بهشت، سلام دادن است: «تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ»2 سلام بر پنج قلمرو اطلاق شده است.

انواع سلام

یکی سلام بر خویش است. در دین مقدس اسلام قلمرو نخست سلام دادن، خویش است. در نماز می‌گوییم: «السلام علینا و علی عباد الله الصالحین» و قرآن کریم می‌فرماید: «فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى‏ أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ»3؛ وقتی که خانه‌هایی را وارد شدید بر خودتان سلام دهید. این سلامی است از جانب خدای متعال. قلمرو دوم سلام، سلام بر غائبان است. در قرآن کریم آمده است: «سَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوتُ وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا»4سلام بر او هنگامی که زاده شد، هنگامی که جان می‌سپارد و هنگامی که زنده مبعوث می‌شود. سومین قلمرو، سلام بر مخاطبان است. نکتة بسیار جالب این است که سلام ما بر پیامبر و ائمه (علیهم السلام) به شکل خطاب است. وقتی که در نماز می‌خواهیم بر پیغمبر سلام بدهیم، نمی‌گوییم السلام علی النبی؛ بلکه با صورت خطاب سلام می‌دهیم. در همة زیارت‌نامه‌ها سلام ما به صورت خطاب است؛ یعنی امام را زنده و حاضر می‌دانیم. این نکته‌ای بسیار آموزنده و یکی از درس‌های امام‌شناسی است. چهارمین قلمرو سلام، سلام بر اعضا است؛ مثل زیارت ناحیه مقدسه که وجود انور امام زمان (علیه السلام) بر اعضای امام حسین (علیه السلام) سلام می‌دهند: سلام بر صورت خاک‌آلوده شده؛ سلام بر صورت به خون آمیخته شده. پنجمین قلمرو سلام، سلام بر اشیاء است. ما در معارف اسلامی بر اشیاء خاص هم سلام داریم؛ مثل دعای وداع امام سجاد با ماه مبارک رمضان که دعای چهل و پنجم صحیفه سجادیه است. در این دعا پیوسته امام سجاد بر ماه رمضان سلام می‌دهند: «السلام علیک من شهرٍ قربت فیه الامال»؛ درود بر تو شهری که آرزوها در آن نزدیک بود. «السلام علیک من قرینٍ جلّ قدره موجوداً»؛ سلام بر تو ای یاری که ارجمند بود وجودش یا «السلام علیک من مجاور رقت فیه القلوب»‌؛ سلام بر تو ای ماه رمضان، ای همسایه‌ای که دل‌ها در تو شکست و دل‌ها در تو نازک می‌شد.

ائمه جواب سلام را می‌دهند

نکتة دیگر اینکه وقتی به زیارت وجود مقدس امام رضا (علیه السلام) می‌رویم (البته این قضیه برای دیگر امامان نیز صدق می‌کند) باید بدانیم حضرت سلام ما را پاسخ می‌گویند: «تسمع کلامی و ترد جوابی»؛ ما به امام خطاب می‌کنیم شما سخن ما را می‌شنوید و سلام ما را پاسخ می‌گویید. این پاسخ دادن سلام، یکی از معتقدات شیعیان است.

انواع سلام‌کنندگان

زائران دو گونه‌اند: زائران مجاب سامع و مجاب غیرسامع. مجاب سامع، یعنی کسانی که جواب سلامشان را خودشان می‌شنوند. یکی از نوادگان امام کاظم (علیه السلام) به نام سید مجاب، قبر شریفشان در رواق مطهر امام حسین (علیه السلام) قرار دارد. ایشان وقتی به امام حسین (علیه السلام) سلام می‌دادند، جواب سلامشان را می‌شنیدند؛ لذا به سید مجاب معروف شدند. دستة دیگر زائرانی هستند که جواب سلام را نمی‌شنوند. آیت‌الله دستغیب از آقای مشکور که پیش‌نماز صحن حرم امام حسین (علیه السلام) بودند نقل کردند که آقای مشکور شبی خواب دیده بودند جوانی به زیارت امام حسین (علیه السلام) آمده است و وقتی به امام حسین (علیه السلام) سلام داد، امام جوابش را دادند. وقتی که آقای مشکور به زیارت مشرف می‌شوند، همان جوان را می‌بینند که به امام حسین (علیه السلام) سلام می‌دهد؛ ولی آقای مشکور جواب سلام را نمی‌شنوند؛ لذا از آن جوان می‌پرسد جواب سلام آقا امام حسین (علیه السلام) را می‌شنوی؟ او خاطره‌ای را نقل می‌کند که حاکی از تکریم و خدمت به پدر و مادرش بوده است و می‌گوید بعد از آن خدمتی که به پدر و مادرم کردم، هنگامی که به محضر امام حسین (علیه السلام) برای زیارت مشرف می‌شوم، جواب سلام را می‌شنوم. این‌ها زائر مجابند یا مجاب سامع؛ یعنی جواب سلام امام را می‌شنوند. آیت‌الله بهجت با یک واسطه نقل کرده بودند که یکی از علمای بزرگ مشهد وقتی به امام رضا (علیه السلام) سلام می‌داد، جواب سلام امام رضا (علیه السلام) را می‌شنید. همچنین یکی از علما به نام آقای سعیدی خدمت عالم بزرگوار آقای طیاره رفته بود و گفته بود می‌خواهم به زیارت امام رضا (علیه السلام) بروم. آقای طیاره فرموده بودند تا جواب سلامت را از امام رضا نشنوی، وارد حرم مطهر نشو. معلوم می‌شود ایشان به مقامی رسیده بود که خودشان جواب سلام حضرت را می‌شنید. باید به این نکته توجه کرد که زائران همه مجابند؛ یعنی همه به حضرت سلام می‌کنند و حضرت جواب همه را می‌دهند؛ لیکن در شنیدن جواب حضرت زائران دو گونه‌اند: زائر مجاب سامع، یعنی کسانی که جواب سلامشان را از حضرت می‌شنوند، و زائران مجاب غیرسامع که حضرت جواب سلامشان را می‌دهند؛ ولی آن‌ها نمی‌توانند جواب سلام را از حضرت دریافت کنند.

پی‌نوشت‌ها:

1. حشر: 23.

2. یونس: 10.

3. نور: 61.

4. مریم: 15.