برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»

آداب آموزگاری

پژوهشگر و نویسنده: علی رهبر سعادتی تبریزی

به رفتار قاعده­مند، «ادب» گفته می­شود و بهترین جایگاه از نگاه عقل، جایگاه تعلم و تعلیم است. از این رو، برای چنین رتبه­ای نیز در تربیت دینی، قواعد و آدابی تعریف شده است تا ثمره آن بیشتر شود. این آداب، شرایطی را برای آموزگار تعریف می­کند.

1. قصد قربت در تعلیم

از جمله آداب آموزگاری این است که قبل از هر چیز، قصد خودش را از آموزش، رضای خداوند متعال و خدمت به خلق او قرار دهد و نیت انحرافی، چون کسب مال یا رسیدن به شهرت را از دل بیرون کند. امام باقر (ع)، علما را به هفت دسته تقسیم کرد و فرمود: «من العلماء من یتخذ العلم مروّةً و عقلاً فذاک فی الدرک السابع من النار؛ جماعتی از علما، دانش را وسیله‌ مردانگی و سرافرازی خود قرار می‌دهند. جای این دانشمندان، هفتمین قعر دوزخ است».1

2. اهلیت دانش

از جمله آداب دیگر این است‌ که هم خود اهلیت آن را داشته باشد و هم آن را به اهلش بیاموزد. در حدیثی از پیامبر اکرم (ص) آمده است: «المتشبّع بعالم یعط کلاس ثویی روز؛ کسی که در مورد چیزی که به او عطا نشد، اظهار دارایی کند، همانند کسی است که جامه‌ دروغین به تن کرده است».2

هم‌چنین روایت شده است که عیسی (ع) خطاب به بنی­اسراییل گفت: «یا بنی­اسرائیل لا تحدّثوا الجهال بالحکمة فتظلموها و لا تمنعوا أهلها فتظلموهم؛ ای بنی‌اسراییل، با جاهلان از دانش سخن نگویید که به دانش ظلم می‌کنید و آن را از اهلش دریغ نکنید که به آن‌ها ظلم می‌کنید».3

3. سخاوتمندی

در ارایه دانش خود بخیل نباشد. امام صادق (ع) فرمود: «إنّ الله لم یأخذ علی الجهال عهداً بطلب العالم حتی أخذ علی العلماء عهداً ببذل العلم للجهال؛ خداوند، عهدی از جاهلان نگرفت که طلب دانش کنند، مگر این‌که اول از علما عهد گرفت که بذل دانش کنند».4

4. عامل به گفتار

عمل به گفته­های خود، یکی از محوری­ترین آداب برای آموزگاری است. چنان­که در روایتی از امام صادق (ع) آمده است: «إن العالم إذالم یعمل زلّت موعظته عن القلوب کما یزل المطر عن الصفا؛ اگر عالم به علم خود عمل نکند، اندرز او در دل‌ها نمی‌ماند، چنان‌که باران بر روی کوه صفا نمی‌ماند و می‌لغزد».5

5. پیوند عاطفی با دانش‌آموز

از آن­جا که راه کسب علم، راهی دشوار و گاه طاقت‌فرساست، ایجاد صمیمیت و الفت میان آموزگار و دانشجو و تشویق او به طلب علم، سبب تحمل بیشتر و صبوری می­شود. از نبی مکرم اسلام (ص) روایت شده است که فرمود: «لیفوا لمن تعلمون و لمن تتعلّمون منه؛ نسبت به کسی که به وی علم می‌آموزید یا از او علم فرا می‌گیرید، نرم و ملایم باشید».6

6. اخلاق نیکو

با تازه­وارد به کلاس، به نیکی رفتار کند تا احساس غریبی نکند و خیلی به او نگاه نکند تا خجالت بکشد. در روایتی وارد شده است: «ان الناس لکم تبع و إن رجالاً یأتونکم من أقطار الارض لیتفقهون فی الدین فإذا أتوکم فاستوصلوا بهم خیراً؛ مردم از شما پیروی می‌کنند و کسانی به سوی شما از نقاط مختلف زمین می‌آیند تا دانش دین را فراگیرند، پس وقتی به سویتان می‌آیند، با آن‌ها به خوبی رفتار کنید».7

در پاسخ به سؤالات، نوبت شاگردان را رعایت کند. همان‌طور که پیامبر اکرم (ص) به شخصی که بعد از سؤال یکی از انصار، سؤالی کرده بود، فرمود: «یا أخاثقیف إن الأنصاری قد سبقک بالمسأله فاجلس کیما نبدأ بحاجة الأنصاری قبل حاجتک؛ ای برادر از قبیله ثقیف، این انصاری قبل از تو سؤال کرده است. بنشین که ابتدا حاجت سؤال او را برآوریم». 8

7. تواضع و فروتنی

اگر از او سؤالی شد که جوابش را نمی‌دانست، بگوید: «نمی‌دانم» یا بگوید: «باید تحقیق کنم». امام باقر (ع) در این باره فرمود: «ما علمتم فقولوا و مالم تعلموا فقولوا الله أعلم؛ آن‌چه را می‌دانید، بگویید و آن‌چه را نمی‌دانید، بگویید خدا، داناتر است». 9

 

پی‌نوشت

 

1. بحارالانوار، ج2، ص108.

2. همان، ص123.

3. الکافی، ج1، ص42.

4. همان، ص42.

5. همان، ج1، ص44.

6. منیه المرید، ص193.

7. همان، ص62.

8. برگرفته از کتاب شریف منیة المرید فی آداب المفید و المستفید، تألیف عالم جلیل‌القدر شیخ زین‌الدین عاملی، معروف به شهید ثانی (ره).

9. الکافی، ج1، ص42.