برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»

گزارش کتاب

 

علی‌رضا جمالی (نویسنده و پژوهشگر)

کتاب «نقش معلم تربیت دینی» در سال 1384 توسط پژوهشگاه حوزه و دانشگاه شهر مقدس قم به قلم حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد داوودی چاپ شد و در سال 1385 تجدید چاپ گردید.

نویسنده در این کتاب سعی کرده پاسخ دهد که معلم در تربیت دینی چه نقشی می‌تواند ایفا کند و برای بالابردن نقش معلمان در تربیت دینی چه اقداماتی لازم است. از این رو کتاب را می‌توان یکی از یگانه‌ترین آثار در زمینة تربیت دینی به شمار آورد؛ زیرا بررسی نقش معلم در تربیت دینی موضوعی جدید و قابل تأمل است که کمتر اندیشمندی در این زمینه دست به نگارش زده است.

دکتر داوودی در این اثر کوشیده هر بخش از کتاب را ساختاری منطقی ببخشد و در تبیین موضوعات هر فصل ابتدا به تحلیل اجزاء موضوع بپردازد، سپس رابطة بین آن اجزاء را مشخص می‌کند و با این روش موضوع بحث را کاملاً تبیین می‌نماید. برای نمونه، ایشان در بخش دوم کتاب به بررسی ساختار اسلام می‌پردازد، اما در ابتدا پس از اشاره به تفسیر واژة ساختار، کلمة اسلام را تعریف می‌‌کند و بعد از معرفی منابع و معارف اسلامی دست‌بندی‌های رایج دربارة آنها را بیان می‌کند و با بررسی روابط میان اجزا و ابعاد اصلی اسلام ساختار اسلام را تبیین می‌کند. از این رو، این اثر به طور کامل به شیوه‌ای کاملاً علمی و مناسب با فضاهای دانشگاهی و پژوهشی به نگارش در آمده است.

نویسنده در این اثر علاوه برمنابع فارسی و عربی از منابع لاتین نیز بهره برده و تلاش نموده افزون بر منابع علمی در موضوعاتی چون روان‌شناسی، علوم تربیتی، فلسفه و تعلیم و تربیت، از منابع اسلامی (آیات و روایات) و آثار مربوط به تربیت اسلامی و فلسفة تربیت اسلامی استفاده کند.

کتاب نقش معلم در تربیت دینی در چهار بخش به نگارش در آمده است:

بخش اول به مفهوم‌شناسی نقش معلم در تربیت دینی پرداخته و بعد از بیان کلیاتی دربارة تعلیم و تربیت و چهار چوب کتاب به پایان می‌رسد.

نویسنده در بخش دوم کتاب به بررسی ساختار اسلام، دین‌داری مطلوب و ویژگی‌های دانش‌آموز مسلمانان پرداخته است. وی در بررسی ساختار اسلام این ادعا را که اسلام تنها برای گسترش فضایل اخلاقی وارد اجتماع شده، رد کرده و می‌نویسد: «اینکه پیامبر (صلّی الله علیه و آله) هدف بعثت خود را تکمیل مکارم اخلاق بیان کرده بدین معنا نیست که هدف اصلی پیامبر (صلّی الله علیه و آله) تنها گسترش فضایل اخلاقی است. پیامبر (صلّی الله علیه و آله) در جای دیگر خود را معلم خوانده و فرموده است: «من معلم مبعوث شدم.» قرآن نیز هدف از بعثت پیامبر (صلّی الله علیه و آله) را آموزش کتاب و حکمت و تلاوت آیات خدا بر مردم و تزکیة آنان می‌‌داند: «او کسی است که در میان بی‌سوادان فرستاده‌‌ای را از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت بدیشان بیاموزد، گرچه بیشتر در گمراهی آشکار بودند.» براساس این آیه، یکی از وظایف پیامبر (صلّی الله علیه وآله) تزکیة مردم یعنی گسترش فضایل اخلاقی است، ولی پیامبر (صلّی الله علیه و آله) افزون بر تزکیه، دو وظیفة دیگر نیز دارد: خواندن آیات خدا بر مردم و آموزش کتاب و حکمت به آنان. بنابراین، نمی‌توان گفت بعد اخلاقی اسلام بر تمام ابعاد اسلام یا حتی بر بعد عبادی مقدم است.»

همچنین دکتر داوودی در این بخش ویژگی‌های دانش‌آموز مؤمن را به طور مفصل بیان می‌کند که مطالعة این قسمت از کتاب برای همة معلمانی که دغدغة تربیت دینی دانش‌آموزان را دارند لازم و ضروری است.

ایشان می‌نویسد: «با مراجعه به متون اسلامی روشن می‌شود که مهم‌ترین صفات و ویژگی‌های فردی که دانش‌آموز باید خود را به آنها بیاراید تا شایستة ورود به جرگة مؤمنان در حد متوسط شود: 1. تقوی 2. توکل 3. اخلاص 4. روحیة شکرگزاری در برابر نعمت‌های خداوند 5. صبر و پایداری 6. عزت نفس 7. خوش‌بینی نسبت به زندگی 8. تعقل و تفکر 9. علم جویی 10. نظم و انضباط 11. احساس مسئولیت و ...»

بخش سوم کتاب به بررسی عوامل مؤثر در تربیت دینی و جایگاه معلم در این عرصه اختصاص دارد. نویسنده در این بخش عواملی چون وراثت، محیط و اراده انسانی را از علل مؤثر در تربیت دینی از نگاه علم روان‌شناسی می‌دانند و معتقد است در متون اسلامی علاوه بر عوامل یاد شده از عواملی چون تأثیرات فرشتگان و شیاطین با الهام رفتار نیک یا وسوسه به بدی‌ها و زشتی‌ها و فطرت الهی مشترک در همة انسان‌ها یاد شده است.

همچنین دکتر داوودی آموزش معارف عبادی را از مهم‌ترین نقش‌های معلم در تربیت عبادی دانسته است و می‌نویسد: «تحقیقاتی که در مورد برخی عبادات مانند نماز انجام شده، نشان می‌دهد آگاهی دانش‌آموزان از عبادات نقش مهمی در شکل دادن به رفتار عبادی آنان دشته است. برای مثال ، درتحقیقی از دانش‌آموزان دربارة راه‌های جذب دانش‌آموزان به نماز سؤال شده است. آنان در پاسخ گفتند: «آنها را با فواید و فضایل نماز و نماز جماعت آشنا کنیم.»

در بخش چهارم نیز نویسنده به بیان خلاصه‌ای از مطالب گفته شده در فصل‌های پیشین پرداخته و به جمع‌بندی بحث‌های پیشین اشاره می‌کند.

منابع

    1. جمعه، آیة2.