برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»

روش‌های آموزش و تربیت دینی در سیره عملی پیامبر اعظم

 

 

 

حسین خانی

پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) برای امر آموزش و تربیت دینی، اهمیت فوق‌العاده‌ای قائل بودند. آن حضرت از روش‌های متنوع تربیتی استفاده می‌کردند که به‌کارگیری آن‌ها می‌تواند ما را در نیل به اهداف یاری دهد.

آنچه در این مقاله به آن پرداخته شده، بررسی شیوه‌های تربیت دینی در سیرة عملی آخرین پیامبر الهی است.

1. آموزش به شیوة غیرمستقیم

گرچه تأثیر آموزش مستقیم قابل انکار نیست، در مواردی آموزش غیرمستقیم مؤثرتر است. حضرت رسول در مواردی، حقایق عالی الهی را به صورت غیرمستقیم تفهیم می‌کردند. از امام علی (علیه السلام) نقل است که ‌فرمودند: «هرگاه فردی نزد پیامبر دروغ می‌گفت، ایشان تبسم می‌نمود و می‌فرمود: "حرفی است که او می‌گوید"».1

حضرت رسول برای نشان دادن فهم اموات گاه با آن‌ها سخن می‌گفتند و به صورت غیرمستقیم، زنده بودن آن‌ها را بیان می‌داشتند. در جنگ بدر ایشان خطاب به اجساد کفار فرمودند: «آیا شما آنچه را خدا و رسولش وعده داده بود به حق یافتید؟ من که آنچه را خداوند به من وعده داده بود به حق یافتم». شخصی به سخن گفتن با اجساد اعتراض کرد. حضرت فرمود: «شما سخنان مرا از آن‌ها بهتر نمی‌شنوید. منتها آن‌ها توانایی پاسخگویی ندارند».2

2. آموزش به شیوه تکرار

تکرار مطلب باعث هضم آن در ذهن مخاطب می‌شود. روزی پیامبر اکرم با دیدن جدال چند تن از اصحاب خشمگین شدند و فرمودند: «همانا پیش از شما، مردم به خاطر جدال هلاک شدند. جدال را کنار بگذارید؛ چراکه مؤمن جدال نمی‌کند. جدال را رها کنید؛ چراکه اهل جدال زیانکارند. جدال را رها کنید؛ چراکه روز قیامت جدال‌کننده را شفاعت نمی‌کنم. جدال را کنار بگذارید، همانا من سه خانه در ابتدا، وسط و بالای بهشت برای کسی که صادقانه جدال را رها کند، ضامن هستم. جدال را رها کنید؛ زیرا پس از پرستش بت‌ها، اولین چیزی که پروردگارم مرا از آن نهی کرده، جدال است».3

ابن‌عباس می‌گوید: «هرگاه پیامبر سخنی را می‌فرمود یا دربارة چیزی از ایشان سؤال می‌شد، سه مرتبه تکرار می‌کرد تا هم سخن آن شخص کاملاً روشن شود و هم دیگران بفهمند».4

همچنین پیامبر برای روشن شدن مصداق آیه تطهیر، چندین روز پیاپی آن را مقابل خانه حضرت فاطمه قرائت ‌کردند.

3. آموزش به شیوه عکس‌العمل مناسب

موضع‌گیری مناسب در برابر گفتار، گاه در رساندن پیام بسیار مناسب است. روزی پیامبر با دیدن دستبندی از نقره بر دستان دخترشان و پرده‌ای رنگین بر در خانه، بدون گفتن حرفی بازگشت. ام‌ابیها متوجه شد پیامبر همین مقدار را نیز برای او نمی‌پسندد؛ لذا فوراً آن دو را نزد پدر فرستادند تا در راه مناسب مصرف شود.5

 

4. آموزش به شیوة پرسش و پاسخ

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در روند آموزش و تعلیم خود، موارد زیادی سؤال می‌کرد تا زمینه بهتر جهت پاسخ صحیح فراهم آید. در این روش با توجه به اطلاعات مخاطبان، جواب بیان می‌شد؛ سؤال‌هایی دقیق و جواب‌هایی متناسب با موقعیت که باعث ماندگاری پاسخ در ذهن مخاطب می‌شد.

روزی پیامبر فرمود: «برادر خود را یاری کنید، چه مظلوم باشد چه ظالم». یکی از اصحاب سؤال کرد: «یا رسول الله، اگر او مظلوم باشد، یاری‌اش می‌کنم؛ اما چگونه ظالم را یاری دهم؟» آن حضرت جواب داد: «در آن صورت او را از بی‌عدالتی باز دار؛ چراکه کمک واقعی، بازداشتن او از ظلم است».6

5. آموزش به شیوه تمثیل

استفاده از مثال‌های زیبا در امر آموزش، در فرایند یادگیری و تنوع و نشاط آن سهم زیادی دارد. پیامبر برای ترسیم اعتدال دین اسلام، خطاب به جابر فرمود: «ای جابر! دین اسلام دین با متانتی است. با خودت با مدارا رفتار کن. ای جابر! انسان‌هایی که خیال می‌کنند با فشار و سختگیری بر خود زودتر به مقصد می‌رسند، اشتباه می‌کنند... مَثل آن‌ها، مثل آدمی است که مرکبی به او داده‌اند که از شهری به شهر دیگر برود. او خیال می‌کند هرچه بیشتر بر مرکب فشار بیاورد، زودتر می‌رسد. منزل اول و دوم و سوم را ممکن است در ظرف یک روز برود؛ اما ناگاه متوجه می‌شود که حیوان بیچاره را زخمی کرده و حیوان هم از راه مانده است. در اینجا به مقصد که نرسیده است هیچ، مرکب خویش را هم ناقص کرده است».7

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم که رسول خدا وارد زمین بی‌آب و علفی شد. به یارانش فرمود هیزم بیاورید. عرض کردند: «ای رسول خدا اینجا سرزمین خشکی است که هیچ هیزمی در آن نیست». حضرت فرمودند: «بروید هر کدام هر مقدار می‌توانید جمع کنید». هریک از آن‌ها مختصر هیزم یا چوب خشکیده‌ای با خود آورد. همه را پیش روی پیغمبر روی هم ریختند. پیامبر فرمودند: «این‌گونه گناهان کوچک روی هم متراکم می‌شوند».8

6. آموزش با اعمال و رفتار

پیامبر در تربیت دینی تنها به گفتار بسنده نمی‌کرد، بلکه قبل از هر سخنی، خود اسوه عملی آن بود. حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) در ساخت اولین مسجد امت اسلام، دوش‌به‌دوش اصحاب کار می‌کرد و وقتی اصحاب گفتند اجازه دهید ما خودمان کار کنیم و شما استراحت نمایید، نپذیرفت.9

مهم‌ترین اثر تربیتی این رفتار، مشارکت همه مردم در امور جامعه بود.

7. آموزش به شیوه خطابه

پیامبر اسلام در مناسبت‌ها و شرایط گوناگون، خطابه‌هایی جذاب و دلنشین ایراد می‌کردند. خطابه‌های نخستین پیامبر اکرم(ص)، دربارة اصول و پایه‌های تربیت دینی بود. همچنین پیامبر در توبیخ اصحابی که از برخی لذت‌های حلال استفاده نمی‌کردند، خطابه‌هایی ایراد کردند.10

8. استفاده از وسایل کمک آموزشی

این امر علاوه بر کمک به بهتر فهمیدن و جلوگیری از یکنواختی، امر تربیت را تسهیل می‌کند. جابربن‌عبدالله می‌گوید: «پیامبر بر روی زمین خطی مستقیم کشید و فرمود: "این راه خداست". سپس خطوطی مورّب به آن خط وصل کرد و فرمود: "این‌ها راه‌هایی است که بر سر هر یک شیطانی قرار دارد که به آن دعوت می‌کند". سپس دست خود را روی خط مستقیم گذاشت و این آیه را تلاوت کرد: "این راه مستقیم من است، از آن پیروی کنید و از راه‌های پراکنده پیروی نکنید که شما را از راه حق دور می‌سازد. این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می‌کند، شاید پرهیزکاری پیشه کنید"».11

در مورد دیگر آن حضرت سه چوب را در فواصل مختلف، یکی جلوی خود، دومی کنار آن و سومی را دورتر قرار داد و فرمودند: «آیا می‌دانید این چوب‌ها چیستند؟» عرض کردند: «خدا و رسولش داناترند». فرمودند: «این چوب (اولی) انسان است و آن (دومی) اجل او و آن دیگری آرزوی اوست که فرزند آدم را گرفتار خود سازد و پیش از رسیدن به آرزو، مرگ او را فراگیرد».12

9. استفاده از شیوه عینی و تجربی در امر آموزش

برای بیان امور نامحسوس، گاه استفاده از امور ملموس و محسوس کارگشاست.

حضرت برای نشان دادن علاقة بسیار خویش به نماز فرمود: «ای اباذر، خداوند نور چشم مرا در نماز قرار داد و میل به آن را در من به مانند میل گرسنه به غذا و میل تشنه به آب قرار داد. با این تفاوت که گرسنه هرگاه غذا میل کند سیر می‌شود و تشنه هرگاه آب بیاشامد، سیراب می‌شود، ولی من از نماز هرگز سیر نمی‌شوم».13

10. آموزش عملی

پیامبر اکرم علاوه بر آموزش نظری، به صورت گسترده به آموزش عملی نیز اهتمام داشتند. وضو گرفتن در بین مردم و مرتب کردن صفوف نماز و حرکت با مردم به سمت مصلی در عید فطر، از جمله آن‌هاست.14

پی‌نوشت:

    1. 1.سنن النبی، ص130.
    2. 2.تفسیرنمونه، ج18، ص233.
    3. 3.بحارالانوار، ج2، ص138، ح54.
    4. 4.سنن النبی، ص13.
    5. 5.سیره نبوی، ص 58.
    6. 6.صحیح بخاری ، ص585، ح2444.
    7. 7.سیره نبوی، ص121.
    8. 8.الکافی ، ج3، ص394.
    9. 9.مناقب آل ابی طالب، ج1، ص185.

10. مجموعه آثار مطهری ، ج19، ص104.

11. انعام:153.

12. مجموعه ورام ، ج 1، ص280.

13. سنن‌النبی، ص324.

14. همان، ص322.