برای دسترسی به محتویات این نشریه از درختواره سمت راست موضوع مورد نظر خود را انتخاب کنید.

«
»
«
»

دالان‌‌های بهشتی - نگاهی به سیره اهل بیت در تربیت

 

 

نسرین آجدانی (كارشناس تربيت معلم قرآن مجيد- عضوء انجمن علمی دانشگاه علوم ومعارف قران کریم-معلم دبستان پسرانه حضرت امام هادی(ع) واحدشاهرود)

 

تعریف تربیت از دیدگاه اسلام

به فعلیت رساندن قوا واستعدادهای انسان و ایجاد و هماهنگی در آنها برای رسیدن به کمال مطلوب یعنی شناخت «رب» به عنوان مدیر جهان و انسان و تن دادن به ربوبیت انحصاری خداوند با عمل نمودن به تعالیم پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله) واهل بیت (علیهم السلام) به منظور وصول به مقام عبودیت وقرب الهی. (رشیدی پور،1389/13)

معنا ومفهوم تربیت

تربیت از مفاهیم و پدیده‌هایی است که در خصوص معنا و مفهوم آن توافق فلسفی و وحدت دیدگاه کمتر وجود دارد. به این لحاظ که هر مکتب، متکی بر مبانی فلسفی خود، تعریف ویژه‌ای برای تربیت ارائه می‌دهد. شاید قدیمی‌ترین و در عین حال روان‌ترین و ساده‌ترین تعریف از افلاطون باشد که می‌گوید: تربیت، زیباترین چیزی است که در بهترین انسان‌ها آشکار می‌شود.(فیاضی، 1388/27)

در رویکرد تربیتی اسلام، بیشترین تعاریف، ناظر بر مفهوم شکوفایی استعدادها و بالفعل نمودن آنهاست و در تکمیل چنین برداشتی از مقولة تربیت، علمای اخلاق به کسب عادات و رفتارها و درونی ساختن آنها توجه خاص دارند.(فیاضی، 1388/27)

اسلام و تربیت

انسان، مانند نهالی است که شکل‌گیری شخصیت او در دوران بزرگسالی، منوط به دوران کودکی است. اسلام، دین استواری است که برای تعلیم وتربیت و پرورش روح و روان انسان‌ها و رشد وتکوین امت‌ها، برنامه‌هایی کامل و دقیق دارد. از این رو بر والدین است که با استمداد از احکام حیات بخش اسلام، شیوه‌های تربیتی خویش را برگزینند.

پیامبر (صلّی الله علیه و آله) فرمود: «من لم یتأدّب بآداب الله تقطّت نفسه علی الدنیا حسرات؛ کسی که به آداب الهی تربیت نشود وپرورش نیابد، با غصه و حسرت جان می‌دهد و از این عالم می‌رود.»(دهکردی، 1390/22)

قرآن نیز در آیات بسیاری بهترین وسیلة تکامل انسان را تفکر، تعقل و تدبر شمرده و فلسفة وجودی تمام دین‌های آسمانی و رسالت پیامبران را تعلیم و تربیت دانسته است.

آیة 151 سورة بقره می‌فرماید: «در ميان شما رسولى از خودتان فرستاديم كه همواره آيات ما را بر شما مى‏خواند و شما را [از هر نوع آلودگى ظاهرى و باطنى‏] پاك و پاكيزه مى‏كند و كتاب و حكمت به شما مى‏آموزد وآنچه را نمى‏دانستيد به شما تعليم مى‏دهد.»

بنابر تعالیم اسلام، تربیت انسان قبل از تولد آغاز می‌شود. این تعالیم عوامل بسیاری را زمینه‌ساز تربیت قبل از تولد بر می‌شمارد: تقوا و پاک‌دامنی زوجین قبل از ازدواج و کسب روزی حلال که تشکیل دهندة سلول‌های اولیه فرزندان آنها خواهد بود و دوری از وسوسه‌های شیطانی که در طهارت روح و آرامش قلبی و یقین به مبدأ و معاد مؤثر است و روح ایمان و سرشت پاک را در فرزندان آنها تقویت خواهد کرد.

از عوامل مؤثر دیگر توجه و دقت در انتخاب همسر، به منزلة شریک زندگی و نیمی از شاکلة تربیت فرزند با معیارهای اسلامی برای تشکیل زندگی مشترک است. کانون گرم خانواده که در اسلام پس از بیان معیارهای ارزشمند در انتخاب همسر، توجه خاصی به تداوم و سلامت آن دارد در واقع جایگاه اصلی تربیت فرزند صالح به شمار می‌آید.(دمساز، 1390/7)

راه‌کارهای تربیت

    1. 1.تلقین

از جمله راهکارهای تربیت و اصلاح فرد و جامعه تلقین است. رهبران و مربیان فرهنگ‌ها و مکاتب حق و باطل، در طول تاریخ برای پیش‌برد برنامه‌ها و نیل به اهداف خویش همواره تلقین را از مؤثرترین راه‌های بهره‌برداری از دیگران می‌دانسته‌اند.(فیاضی، 1389/23) حتی روان‌پزشکان برای درمان بسیاری از امراض روحی با برنامه‌های خود از این طریق به نتایج چشم‌گیری دست یافته‌اند. پیامبر گرامی(صلّی الله علیه و آله) می‌فرمایند: «لاتلقّنوا الکذب فیکذبوا، فإنّ بنی یعقوب لم یعلموا أنّ الذئب یأکل الانسان حتی لقّنهم أبوهم؛(مجمع البیان، ج5، ذیل آیة216) به دیگران دروغ‌گویی را تلقین نکنید؛ (زیرا بر اثر این کار) دروغگو می‌شوند. فرزندان یعقوب نمی‌دانستند که گرگ انسان را می‌خورد این کار را از تلقین و تذکر پدر استفاده کردند.»

تلقین بدیهی‌ترین واقعیات را غیر واقعی جلوه می‌دهد، چنان‌که ممکن است پوچ‌ترین و واهی‌ترین مطالب را به صورت عینی‌ترین حقایق به باور نشاند.

ذهن انسان پیوسته تحت تأثیر گفتار و رفتار و القائات و تلقینات اطرافیان است. تأثیرتلقین در کودکان و نوجوانان به مراتب بیش از سایر قشرهای جامعه است؛ زیرا صفحة روح و قلب پاک آنان به نیرنگ‌ها و دوررویی‌ها آلوده نگردیده، ذهن و اندیشة آنان از هرگونه آلودگی و نفاق و بدبینی خالی و پاک است.(فیاضی، 1389/23)

این‌گونه است که می‌توان فرمایش حضرت رضا (علیه السلام) را حاکی از این واقعیت دانست که استماع سخن به منزلة پذیرش بندگی گویندة آن است. ایشان فرمودند: «از پیامبر (صلّی الله علیه و آله) نقل شده است کسی که به سخن گوینده‌ای گوش فرا دهد و بپذیرد او را عبادت کرده است. اگر گوینده از خداوند بزرگ سخن می‌گوید، عبادت خدا نموده و اگر از(زبان) ابلیس سخن می‌گوید، عبادت شیطان کرده است.»(بحارالانوار،26/239)

ازاین رو، دور نگه داشتن خود و کودکان و نوجوانان از تلقینات ناروای جاهلان و مغرضان مستلزم مراقبت دایمی است.

2. پند و اندرز

سیر معنوی و حرکت در مسیر کمال، مستلزم وجود عوامل گوناگونی است: قابلیت و استعداد ذاتی، رغبت و طلب مداوم، پشتکار و استقامت مستمر، اعتقاد به فرهنگی همسو با فطرت و بالاخره دسترسی به راهنمایی حاذق که هر یک از ضروری‌ترین نیازهای انسانی فرد و جامعه به شمار می‌رود.(فیاضی، 1389/23)

دراین میان نقش وجودی راهنمایی دلسوز و آگاه برای ارشاد و راهنمایی و پند و نصیحت، تا آنجا مهم است که به فرمودة امام سجاد (علیه السلام) فقدانش برابر با هلاکت آدمی است: «هلک من لیس له حکیم یُرشده؛(بحارالانوار،78/158) کسی که عالمی حکیم نداشته باشد که او را راهنمایی و هدایت نماید هلاک خواهد شد.»

تذکر و موعظه برای تربیت نفس و پرورش روح هم ضروری و هم مؤثر است و بر همین اساس است که خدای بزرگ در قرآن کریم می‌فرماید: «وَ ذَكّرْ فَإنَّ الذّكْرَى‏ تَنفَعُ الْمُؤْمنين؛‏(ذاریات، آیة55) پيوسته تذكر ده، زيرا تذكّر مؤمنان را سود مى‏بخشد.»

انسان به خصوص در این زمان به لحاظ زندگی غفلت‌زای خود در بسیاری از امور خویش، لحظه به لحظه نیازمند نصیحت خیرخواهان و پند و اندرز است.

3. تشویق

کمتر کسی است که در برابر فداکاری و فعالیت‌ها و اقدامات نیک خود، برخورد سرد دیگران را بنگرد که حاکی از بی‌توجهی آنان است و در عین حال با شوق و علاقه به تلاش و کوشش خویش ادامه دهد. در مقابل، ترغیب و تشویق و یاد نیک از پشت‌کار و استقامت و بلندی همت و فداکاری، انسان را به کارهای مثبت خویش امیدوار کند و شوق و رغبت و تحرک او را برای تداوم‌بخشیدن به راهش فزونی بخشد.

حضرت علی (علیه السلام) به مالک اشتر می‌فرمایند: «مردم را به نیکی یاد کن و همت کسانی را که مورد آزمایش قرار گرفته‌اند و متحمل رنج و سختی شده‌اند بر زبان آورد؛ زیرا یاد کردن کارهای نیک آنان، فرد دلیر را تهییج می‌کند و به حرکت و جنبش می‌آورد و از کارمانده را به خواست خدای تعالی به کار و تلاش ترغیب می‌نماید.(نهج‌البلاغه، 1006، 53) از این رو، اصل تشویق وسیله و راه‌کاری ضروری و مناسب است.

 

منابع:

    1. حسن طبرسی، ترجمه تفسير مجمع البيان في تفسير القرآن ، مترجمان،1360، ج5، ص33 ، انتشارات فراهاني ، تهران.
    2. محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، ج26، ص239، انتشارات اسلامیه.
    3. روح الله فیاضی ، امور تربیتی از منظر امام(ره)، مجله تربیت، ص27، سال24، شماره 6، اسفند1388.
    4. قدرت الله رشیدی پور، مجله پیوند، ص13، ضرورت هماهنگی خانواده با نظام آموزش وپرورش در تربیت دینی دانش آموزان، ، شماره 373، آبان 1389.
    5. سید هادی صادقی،       مجله پیوند، الگوی راهبردی خانواده در آسیب شناسی اجتماعی تهدیدات نرم دشمن، شماره 376، بهمن 1389 .
    6. مریم جعفری دهکردی، مجله پیوند، ص22، نکته های قابل توجه در تربیت دینی شماره 385، آبان 1390.
    7. روح الله فیاضی، راه کارهای تربیت، ص27، مجله تربیت ، سال24، شماره7، فروردین 1389.
    8. غلامعلی دمساز، مجله پیوند، ص7، ازدواج وتربیت فرزند صالح از منظر قرآن وعترت، شماره 384، مهر ماه 1390.
    9. فرشته حشمتیان، (خانواده موفق، قهرمانان تربیت)، ص2، مجله پیوند، شماره386، آذر ماه 1390.
    10. شریف رضی، نهج البلاغه، مترجم: محمد دشتي، ص53، 1386.بی جا، بی تا.