اتمام مکارم اخلاق؛ هدف نبی و امام - شرح مختصري بر دعاي مکارم اخلاق امام سجاد علیه السلام

 

نویسنده وپژوهشگر: کاظم میرزایی کارشناس ارشد تصوف و عرفان

مقدمه

انسان همواره با گزينه‌های رفتاری زيادي روبه‌روست، اما فقط می‌تواند تعداد محدودی از آنها را انتخاب كند و انجام دهد. با رشد قوای جسماني، فكری و عاطفی و پيچيدگي روابط گوناگون اجتماعی و افزايش توان علمی و عملی، انسان گزينه‌هاي زيادي در پيش رو مي‌بيند و بدون ترديد اين، انتخاب بهترين را دشوار مي‌سازد؛ از اين رو اسلام براي بعد رفتاري و اجتماعيِ پيروان خود نظامي را ترسيم کرده است که حركت در مسير آن، فرد و اجتماع را به کمالات عالي مي‌رساند. اين مسيرسعادت و کمال را خداوند و پيامبر اکرم(ص) و به تبع ايشان ائمه اطهار(ع م) براي ما ترسيم كرده‌اند و داراي اهميت فراوان مي‌باشد تا آنجا که در روايات، فلسفه بعثت پيامبر(ص) اتمام و اکمال مکارم اخلاقي بيان شده است. پيامبر خدا (ص) فرمود: «بعثت‌لاتمم مكارم‌ الاخلاق؛ من از طرف خداوند برانگيخته شدم كه مكارم اخلاق را تكميل كنم».

توجه به مسائل اخلاقي

برخی معتقدند که اخلاق از اموری «غريزی و طبيعی» است. طبق اين رويکرد، دعا برای تغيير حالات اخلاقی، نوعی درخواست از خدا برای ايجاد تحول در «ذات آدمی» است. اين سخن با «اعتقاد به جبر مطلق» سازگار است و آدمی را فاقد اختيار می‌شمارد.

شريعت محمدی(ص) با اين نظريه مخالف بوده و به پيروان خود نويد داده است که انسان می تواند با تمرين و تهذيب نفس، خصلت‌هاي ناپسند را از رفتار خود پاک کند و صفات پسنديده را در زندگی خويش اعمال کند؛ بنابراين دعا برای تغيير حالات اخلاقی، درخواست ياری از خداوند است تا توان و همت لازم را برای ايجاد تغييرات مثبت به آدمی بدهد. از طرف ديگر «دعا» نوعی «يادآوری» است و تکرار آن، نوعی «تلقين» است که تأثير آن بر «عزم و ارادة انسان» از نظر علمی، غيرقابل ترديد است.

شناخت مسير صحيح

پيامبر گرامي اسلام(ص) و ائمه(ع م) در زمان حيات خود قالب‌هاي رفتاري و گفتاري مسيري را براي ما نمايان کرده‌اند که پيمودن آن تضمين حيات طيبه و سعادت است. در بين امامان معصوم امام سجاد (ع) به‌دليل شرايط زمانه قالب دعا را براي تعاليم دين قرار داده بودند. اين دعاها که در کتابي به نام صحيفه سجاديه گردآوري شده است، مملو از مضامين بلند است . در ميان دعاها، دعای مکارم الاخلاق به جهت دارا بودن مفاهيم بسيار غنی و ذکر مکارم‏ عالی اخلاقی، همواره مورد توجه ويژه علمای بزرگ و عرفای ارجمند بوده، نزد آنان از ارزش و اهميت‏ والايی برخوردار بوده است.

اين دعا سرشار از نکات ناب و زيباي اخلاقي است که نوعي رابطه سه‌گانه را براي انسان نمايان مي‌کند. اين روابط عبارت‌اند از:

رابطه «انسان با خدا»، رابطه «انسان با خود» و رابطه «انسان با ديگران». موفقيت هركس در تمام زندگي، به اصلاح اين سه رابطه بستگی دارد.
گفتني است راهكارهايي که در دعاي مکارم الاخلاق از آنها ياد مي‌شود او را به ناكجاآباد نمي‌برد و به صورت كاربردي مي‌باشد.

رابطه با خدا

امام سجاد(ع) در ابتداي اين دعا به ما مي‌آموزد که بايد ابتدا واسطة بين خود و خدايمان را که پيامبر(ص) و آل گرامي‌اش است، مد نظر قرار دهيم. به همين دليل اين دعا با صلوات آغاز مي‌شود در روايتي از اميرالمومنين اين‌گونه نقل شده است:«اِنْ كانَتْ لَكَ اِلى اللَّهِ سُبحانَهُ حاجَةٌ فَابْدَأْ بِمَسْألةِ الصَّلَواةِ عَلى رسُوله(ص)ثم سَلْ حاجَتَكَ فَاِنَّ اللَّهَ اَكْرَمُ مِنْ اَنْ يُسْئَلَ حاجَتَينِ فَيَقْضِىَ اِحْدايهُما وَ يَمْنَعَ الْاُخْرى؛ اگر از خداوند حاجتي داري آن را با صلوات بر پيامبر(ص) شروع كن، سپس حاجت خود را بخواه؛ چراكه خداوند كريمتر از آن است كه چون دو حاجت از او خواسته شود، يكي را برآورده سازد و ديگري را رد كند».2

حضرت سپس از خداوند تقاضاي ايمان و يقين مي‌كند؛ يعني رابطه خود و خدايمان را به نحو مطلوبي اصلاح كنيم؛ چراکه اگر اين رابطه آباد نباشد، رابطه انسان با خودش و رابطه انسان با اجتماع سودمند نخواهد بود.

عاليترين خصلتها

در قسمتي ديگر از دعا امام (ع) صفات خصلت‌هايي را از خداوند طلب مي‌کند که براي هر انساني که در مسير کمال قدم بر‌مي‌دارد، لازم و ضروري است ايشان مي‌فرمايد: «و بي نيازم گردان، و روزيات را برمن وسعت ده، و به چشم‌داشت مبتلايم مكن، و ارجمندم بدار، و گرفتار كبرم مگردان و برای بندگی خودت رامم ساز و عبادتم را به آلودگیِ خودپسندی تباه مساز و خير و نيکی به مردم را بهدست من جاری ساز و آن را از منتگذاری دور دار، و برتری اخلاق عطايم کن و از اينکه فخر بورزم مصونم دار».

 

اصلاح بين خود و ديگران

اما قسمت مهم اين دعا که درباره اصلاح روابط اجتماعي است، به اين بند از دعا اختصاص دارد:« بارخدايا! بر محمد و آلش درود فرست و شدت كينة كينهتوزان را به محبت، و حسد اهل تجاوز را به مودّت، و بدگماني اهل صلاح را به اطمينان، و دشمني نزديكان را به دوستي، و گسستن خويشاوندان را به خوش‌رفتاري، و روبرتافتن نزديكان را از ياري نكردن به ياري، و دوستي ظاهرسازان را به دوستي حقيقي، و خوار انگاشتن مصاحبان را به حسن رفتار، و تلخي ترس از ظالمان را به شيريني ايمن، مبدل ساز».

در اين عبارت از دعا سيزده مورد از روابط انسان با جامعه بيان شده است که بايد نسبت به آنها توجه داشت:

  1. 1.ابراز محبت در مقابل کينه‏توزی؛
  2. 2.طرح دوستی(مودت) در مقابل حسدورزی؛
  3. 3.جلب اعتماد و وثوق(ثقه) در مقابل بدگمانی؛
  4. 4.ولايت و دوستی در مقابل دشمنی؛
  5. 5.نيکی کردن و احسان(مبرّه) در مقابل نافرمانی؛
  6. 6.ياری کردن(نصرت) در مقابل خواری و بی‏اعتنايی؛
  7. 7.اقدام به دوستی حقيقی در مقابل مدارا کردن؛
  8. 8.خوش‏رفتاری در مقابل اهانت؛
  9. 9.خيرخواهی در مقابل خيانت و نادرستی؛
  10. 10.نيکويی(برّ) در مقابل دوری کردن؛
  11. 11.بذل و بخشش در مقابل محروم کردن؛
  12. 12.صله رحم در مقابل قطع رابطه و پيوند؛
  13. 13.ذکر خير کردن در مقابل بدگوی وغيبت.

نتيجه

انسان براي رسيدن به مکارم اخلاقي بايد راه‌هاي اخلاقي را در پيش گيرد که معصومان(ع م) اين راه‌ها را براي ما بيان كرده‌اند و بايد توجه داشت كه رفتارهايي که منشا آن خود شخص مي‌باشد و يا عرف به آن پايبند است، بايد با معيار شرع و معصومان (ع م) سنجيده شود. دعاي مکارم الاخلاق امام سجاد (ع) بيان كنندة يکي از بهترين روش‌هاي اخلاقي است که امام در قالب دعا به ما مي‌آموزاند.

 

 

پي نوشت:

  1. 1.ارفع، كاظم؛ شرح دعای مكارم اخلاق؛ قم: فيض كاشانی(1368)؛ ص20.
  2. 2.نهجالبلاغه؛ حكمت361.

نظر خود را اضافه کنید.

مهمان
پنج شنبه, نوامبر 30, 2017
0 حرف

نظرات

  • هیچ نظری یافت نشد